Search
Generic filters

واقع‌گرایان و پادواقع‌گرایان علمی چه می‌گویند؟

۳ اردیبهشت ۱۳۹۵

 واقع‌گرایی علمی معتقد است جهان واقعاً آنگونه است که نظریه علمی بیان می‌کند. اما بنا به نظر پادواقع‌گرایی، بخش نظری علم، واقعیت را وصف نمی‌کند.


میان دو مکتب فلسفی ایده‏‌آلیسم و رئالیسم از گذشته‏‌ی بسیار دور بحث و معارضه وجود داشته است. رئالیسم بطورکلی معتقد به وجود عالمی مستقل از ماست. لذا اذعان می‌دارد معرفت بشری تصویری از عالم واقع است. اما ایده‌آلیسم این نظر را قبول ندارد و در مقابل مدعی است جهان وابسته به فعالیت ادراکی انسان است. بحث رئالیسم و ایده‏‌آلیسم بیشتر از آنکه مربوط به علم باشد، مربوط به شاخه‏‌ای از فلسفه به نام متافیزیک است. اما آنچه به مهمترین نزاع بین فلاسفه علم در عصر حاضر تبدیل شده، بحث واقع‏‌گرایی علمی و پاد‌واقع‏‌گرایی یا ابزار‏گرایی است.
واقع‌گرایی علمی معتقد است جهان واقعاً آنگونه است که نظریه علمی بیان می‌کند. طبق این بیان، نظریه جنبشی گازها واقعاً رفتار گازها را آنگونه که در طبیعت رخ می‌دهد، توصیف می‌کند. الکترون همانطور که مدل‌های اتمی بیان می‌کنند در اتم رفتار می‌کند. اما بنا به نظر پادواقع‌گرایی، بخش نظری علم، واقعیت را وصف نمی‌کند. نظریه‌ها به مثابه ابزارهایی هستند که برای ربط دادن یک مجموعه از وضعیت‌های مشاهده پذیر به مجموعه دیگر طراحی شده‌اند.
همانطور که گفته شد، ایده اصلی واقع‏‌گرایی علمی مبتنی بر این است که هدف علم فراهم آوردن شرحی صادق و دقیق درباره جهان است. اما پاد‏واقع‏‌گرایی، هدف علم را فقط شرح درستی از بخش مشاهده‏‌پذیر جهان می‏‌داند و آنچه علم از بخش مشاهده‏‌ناپذیر می‏‌گوید صدق و کذبش برای او تفاوتی ندارد .
بخش مشاهده‏‌پذیر از نظر پادواقع‏‌گراها اشیائی است که قابل مشاهده است. و در نتیجه علم از نظر آنها منحصر به شاخه‏‌هایی از علوم مثل دیرین‌شناسی است که به مطالعه فسیل‏‌ها می‏‌پردازد و صرفاً سخن از بخش مشاهده‏‌پذیر جهان دارد. اما رشته‏‌هایی مانند فیزیک که صحبت از امور مشاهده‏‌ناپذیر هم می‏‌کنند، از دایره علوم (با نگاه پادواقع‏‌گرایی) خارجند. در فیزیک نظریه‏‌هایی در مورد الکترون و اتم و … مطرح می‏‌شود که با هیچ یک از حواس عادی قابل درک نیست. پادواقع‏‌گرایی آنها را صرفاً افسانه‌های مفید برای تبیین ارتباط امور مشاهده‌ای و پیش‌بینی‌های علمی می‏‌داند. همین جاست که وجه تسمیه عنوان ابزارگرایی مشخص می‌‏شود. پادواقع‏گراها هویت‏‌های نظری را صرفاً ابزارهای مناسبی برای پیش‌بینی پدیده‏‌های مشاهده‏‌پذیر می‏‌دانند. ارنست‌ ماخ یکی‌ از ابزارانگاران‌ مشهور است. به نظر او، همان‌گونه‌ که‌ قوانین‌ علمی‌ کلی‌ در طبیعت‌ وجود ندارند، اشیاء‌ تئوریک (اتم، الکترون و…)‌ هم‌ در جهان‌ خارج‌ یافت نمی‌شود. این‌ اشیاء را هم‌ باید، مانند قوانین‌ کلی، صرفاً‌ ابزارهایی‌ مفید برای‌ دست‌یابی‌ و‌ طبقه‌بندی‌ صرفه‌جویانه‌ درباب‌ طبیعت‌ دانست. به‌ تعبیر ماخ، فرضیه‌های‌ اتمی‌ را باید صرفاً‌ مدلی‌ ریاضی‌ جهت‌ بازسازی‌ ذهنی‌ واقعیت‌ها دانست. (ماخ ۱۸۹۳ : ۵۸۹) اما واقع‏‌گرایان از هویت‏های نظری تفسیر دیگری دارند. از نظر یک واقع‏‌گرا، اتم، الکترون و… واقعا در طبیعت وجود‏ دارد و طرح آنها از دید یک فیزیک‌دان، تلاش برای توصیف صادقی از جهان است.

برچسبها:

برنامه‌های پژوهشی مرتبط