گزارش یک جشن !

ابوطالب صفدری / دانشجوی دکتری فلسفه علم / عضو کارگروه اخلاق و فناوری / [email protected]

گزارش یک جشن !

گزارشی مختصر از اولین کنگرۀ بین‌المللی اخلاق در علوم و فناوری

اولین کنگرۀ بین‌المللی اخلاق در علوم و فناوری[۱] به همت انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فناوری[۲] در تاریخ ۱۳ تا ۱۶ آذر ماه در محل کتابخانۀ ملی ایران برگزار شد. ریاست این کنگره را دکتر مصطفی معین به عهده داشت؛ ایشان ریاست انجمن ایرانی اخلاق در علوم و فناوری را نیز به عهده دارند. من به عنوان نگارندۀ این سطور در همۀ ۴ روزِ کنگره حضور داشتم و در ادامه سعی می‌کنم تا گزارشی کوتاه از آن ارائه دهم.
ساختار کلیِ اجرای کنگره بدین صورت بود که ابتدا از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۰، سه سخنرانی هر کدام به مدت نیم ساعت توسط سخنرانان اصلی ارائه می‌شد. پس از پذیرایی و استراحت، از ساعت ۱۰:۳۰ تا ۱۲ به طور همزمان یک میزگردِ تخصصی و دو پنل‌تخصصی اجرا می‌شد که در طی این پنل‌ها شرکت‌کنندگان به ارائۀ مقالات خود می‌پرداختند. ۱۲ تا ۱۳:۳۰ به استراحت، نهار و نماز اختصاص داده شده و پس از آن تا ساعت ۱۵ باز همزمان یک میزگرد تخصصی و دو پنلِ همزمان دیگر برگزار می‌شد. سپس تا ۱۵:۳۰ استراحت و از ۱۵:۳۰ تا ۱۷ یک میزگرد تخصصی دیگر هم برگزار می‌شد. البته ناگفته نماند که برنامۀ روز افتتاحیه کاملاً متفاوت بود.
این کنگره افتتاحیۀ باشکوهی داشت. استقبال نسبتاً خوبی به عمل آمده بود و چهره‌های آشنای زیادی در سالن به چشم می‌خورد. اگرچه سخنرانی‌های متعدد و اغلب تکراری و تا حدودی بی‌محتوا مخاطبان را بی‌حوصله کرده بود، اما نهایتاً اجرای زندۀ موسیقی توسط حسام‌الدین سراج و یک مراسم یا به تعبیری ضیافت شامِ دلچسب، تقریباً همه چیز را جبران کرد. عمده‌ترین اشخاصی که در روز افتتاحیه به ایراد سخنرانیِ پرداختند دکتر مصطفی معین و دکتر رضا داوری اردکانی بودند. مصطفی معین با ارائۀ آمارهایی از وضعیت توزیع ثروت در جهان، بهره‌مندی کشورهای مختلف از مواهب تکنولوژیک و … سعی کرد تا موقعیت غیر اخلاقیِ معاصر را به تصویر بکشد که از نظر نگارنده تا حدود زیادی موفق بود. او سپس به درستی اشاره کرد که اخلاق را به هیچ وجه نمی‌توان به مشتی توصیه و نصیحت تقلیل داد و باید با آن به مثابه رشته‌ای تخصصی برخورد کرد که آموزش‌های خاص خود را لازم دارد. رضا داوری اردکانیِ اما سخنرانیِ چندان دلچسبی ارائه نداد. او گفتارش را با این عبارت سعدی آغاز کرد که "داروی تلخِ نصیحت به شهدِ ظرافت برآمیخته …" و به این ترتیب نشان داد که از منظر وی –داوری اردکانی- اخلاق چیزی جز نصیحت نیست. ادامۀ سخنرانیِ وی نیز موید همین موضع ایشان بود. علی ای حال از ایشان به عنوان یکی از برجسته‌ترین چهره‌های فلسفیِ معاصر ایران، انتظار بسیار بیشتری می‌رفت.  

در میان سخنرانانِ کلیدیِ روز دوم، یک نام بیش از سایرین به چشم می‌آمد: مصطفی ملکیان. ملکیان در مورد دین و اخلاق جهانی صحبت کرد و البته برای بسیاری از حاضرین در جلسه سخنرانی جالبی بود. او صحبت از نوعی سکولاریسم اخلاقی به میان آورد و آن را یکی از ضروریاتِ تحقق اخلاقِ جهانی قلمداد کرد. پس از سخنرانی‌های کلیدی نوبت به پنل‌ها و میزگرد‌ها می‌رسید. طبیعیتاً استقبالِ روز اول نبود و پنل‌ها به طور میانگین با حضور ۱۵ الی ۲۰ نفر برگزار می‌شد که البته در چنین کنفرانس‌هایی معمول است. البته ارائه‌هایِ گاهی بی‌ربط بازدهی این پنل‌ها را اندکی کاهش می‌داد؛ برای مثال در پنلی که مختصِ اخلاقِ فناوری‌های نوین بود، مقاله‌ای در رابطه با اخلاق در منابعِ ایران باستان ارائه شد که اگرچه جالب توجه بود ولی ربط چندانی به پنل نداشت. ناگفته نماند برخی میزگردهای تخصصی هم بودند که با استقبال خوبی مواجه شدند. برای مثال می‌توان به میزگرد تخصصی اخلاق و مهاجرت نخبگان اشاره کرد که مورد استقبال واقع شده بود و حدود ۵۰ نفر مخاطب داشت.
پذیراییِ کنفرانس اما پذیرایی درخوری بود .  قاعدتاً نفسِ این پذیرایی‌های بسیار پسندیده‌است چرا که علاوه بر حفظ احترام مهمانان‌ها، موجبات برقراریِ ارتباطات علمی را نیز فراهم می‌آورد.  پذیرایی‌هایی که بیشتر شبیه جشن بود تا یک کنگرۀ علمی. ضمن اینکه بخش ویژه‌ای (VIP) برای مهمان خارجی و مسئولین کنگره در نظر گرفته شده بود که تفاوت چشمگیری با پذیراییِ بخش عادی داشت. فلسفۀ این پذیرایی‌ها و دیدارها، به وجود آمدنِ روابط علمی است؛ اما متاسفانه نگارنده به ضرث قاطع می‌تواند ادعا کند که دستِ کم بین دانشجویان ایرانی و مهمانان خارجیِ حاضر در کنگره هیچ ارتباط چندان خاصی به وجود نیامد. از آنجا که نگارنده هر ۴ روز کنگره با مهمانان خارجی در ارتباط بوده، به نظر می‌رسد صلاحیت آن را دارد که در این مورد به اظهار نظر بپردازد. ولذا در ادامه نگاه دقیق‌تری به این مسئله خواهم داشت.  

می‌توان حدس زد که احتمالاً فرآیند دعوت و پذیرایی از مهمانان خارجی یکی از بخش‌های پرزحمت و پرهزینۀ هر کنگره‌ای است. به زعم راقم این سطور این زحمت و هزینه وقتی موجه است که یکی از دو حالت زیر محقق شود:

۱٫      آشنایی دانشجویان با پژوهشگرانِ بین‌المللی و تعریف پروژه‌های مشترک با آنها در قالب فرصت‌ مطالعاتی، پسادکتری و … ؛

۲٫      انتقال دستاوردهای نوینِ پژوهشی.

 

اما این اهداف در مورد مدعوین کنگره کمتر محقق شد. پیش از آنکه به چرایی این ناکامی بپردازم، بهتر است شناخت مختصری از مهمانان خارجی حاصل کنیم.

ردیف

نام

موسسه

 

زمینۀ پژوهشی

۱

 

Azim F. Shariff

Department of Psychology and Social Behavior

University of California Irvine

۱٫      Psychological roadblocks to  the    adoption of self-driving cars

۲٫      The Social Dilemma of  Autonomous Vehicles

۲

 

Rinie van Est

 

Rathenau Institute

Eindhoven University of Technology

۱٫      Working on the robot society

۲٫      Human rights in the robot age : challenges arising from the use of robotics, artificial intelligence, and virtual and augmented reality

۳

Johann Roduit

 

 

University of Zurich

۱٫      Human enhancement

۲٫      Moral Enhancement

۳٫      Trans humanism

۴٫      Ethics of Big Data

۴

 

Jan-Christoph Heilinger

 

Ethics-Centre at the University of Munich

۱٫      Cosmopolitanism

۲٫      Global Ethics

۳٫      Ethics of human enhancement

۵

 

Kiarash Aramesh

 

Center for Healthcare Ethics at Duquesne University, Pittsburgh, PA, USA

۱٫      Medical Ethics

۶

 

Workineh Kelbessa

 

Addis Ababa University, Ethiopia

۵٫      Environmental philosophy

۶٫      African philosophy

۷٫      Climate ethics

۷

 

Zabta K. Shinwari

 

Department of Biotechnology, Quaid-i-Azam University, Islamabad-Pakistan

۸٫      Bioethics

۸

Miguel angel quintana paz

Professor of Ethics and Social Philosophy at the European University Miguel de Cervantes

۱٫      Various Topics

۹

Boshuijzen – van Burken

Eindhoven University of Technology

۱٫      Philosophy of Technology

۲٫      Military ethics

۱۰

Daniel Mayerhoffer

?

?

 

همان طور که مشاهده می‌شود، زمینۀ پژوهشیِ قریب به اتفاق این مدعوین، اخلاق زیستی، اخلاق پزشکی و زمینه‌های مشابه است که البته با توجه به اینکه کنفرانس توسط پزشکان برگزار و اداره می‌شد، مسئلۀ غریبی نیست. آنچه غریب است اینکه دانشجویانی که به عنوان همراه و در واقع راهنمایِ این مدعوین انتخاب شده بودند، دانشجویان پزشکی یا اخلاق پزشکی نبودند و همین هم باعث می‌شد تا زمینۀ مشترکِ چندانی برای بحث و ایجاد ارتباط باقی نماند.
ضمن اینکه مدعو ۱ و ۳ نیز در کنفرانس حضور نیافتند که از قضا این مدعوین قرابت بیشتری با مسائل اخلاق فناوری داشتند. به خصوص آقای عظیم شریف که با توجه به ارجاعات نسبتاً قابل توجه خود (۴۲۸۹ ارجاع)، محقق نسبتاً برجسته ای محسوب می‌شود. مدعو ۱۰ اما اصلاً مدعو نبود. دانشجویی بود که برای کنفرانس مقاله ارسال کرده بود و صرفاً چون اهل آلمان بود، کنگره تمام هزینه‌های او را تقبل کرد. مدعو شماره ۹ که محقق برجسته‌ای نبود با همسر و دو فرزند خود در کنگره حضور می‌یافت که تمام هزینه‌ها را کنگره تقبل کرده بود. مدعو شماره ۸ هم تقریباً هیچ حوزۀ مطالعاتیِ خاص و مشخصی نداشت؛ ضمن اینکه اغلب اوقات هم مشغول چرت زدن بود. مدعو شمارۀ ۶ انسان بسیار محترمی بود و از اساتید فلسفۀ اتیوپی محسوب می‌شد. ایشان نیز قرابت چندانی با موضوعات اخلاق فناوری نداشته و امکانی هم برای پذیرش دانشجو نداشت. مدعو شماره ۷ پزشک و از برندگان جایزۀ ابن سینا بود. ایشان فقط یک روز اول را در کنگره حضور داشتند و امکان ارتباط چندانی با ایشان وجود نداشت. مدعو شماره ۴ نیز امکانی برای پذیرش دانشجو نداشت. به طور خلاصه می‌توان چنین گفت که امکان ایجادِ ارتباطات جدی‌ با مدعوین وجود نداشت. چرا که یا حوزۀ کاریِ این مدعوین اغلب حوزه‌هایی بی‌ربط با مسئلۀ اخلاقِ فناوری بود یا خودِ آنها عضو موسساتی کوچک با اختیاراتی بسیار محدود بودند که امکان چندانی برای حمایت از دانشجویان نداشتند.
 اما در مورد توجیه دوم یعنی انتقال دست آوردهای علمی و پژوهشی. از نظر نگارنده، در این مورد نیز توفیق چندانی حاصل نشد. مدعو شماره ۴ یک سخنرانی تقریباً ابتدایی در مورد اخلاق بهسازی ارائه داد که دست کم برای نگارنده حاوی نکتۀ تازه‌ای نبود. مدعو شماره ۸ مروری داشت بر روانش‌شناسیِ تکاملی و ارتباط آن با اخلاق که شاید بتوان گفت ارتباط چندان وثیقی به موضوع کنگره نداشت. مدعو شماره ۹ در مورد طراحی یک مدلِ اخلاقی برای مدیریتِ مهاجران و پناهجویانی که به هلند رفته‌اند صحبت کرد که ارائۀ جالب توجهی بود. مدعو شمارۀ ۱۰ در مورد چندصدایی در مشاجراتِ علمی صحبت کرد که اگرچه برای نگارنده بسیار جالب توجه بود، چرا که تمِ فلسفۀ علمیِ خوبی داشت، اما ربط چندانی به مسئلۀ کنگره نداشت. سایر سخنران‌های مدعو نیز سخنرانیِ چندان جالب توجهی نداشتند.
مسئلۀ مهم بعدی تأثیرگذاریِ این کنگره است. با وجود حضور چهره‌های پرنفوذ در این رویداد، پوشش رسانه‌ای، دستِ کم در سطح رسانۀ ملی و نیز فضای مجازی چندان رضایت‌بخش نبود. اگرچه این رویداد از طریق آپارات پخش می‌شد، اما با توجه به سطح برگزاری آن و  نیز حضور افراد ذی‌نفوذ، به نظر می‌رسد پوشش بسیار مناسب‌تری هم می‌توانست اتفاق بیفتد. به زعم نگارنده، کنفرانسی در این ابعاد می‌تواند حتی به سمت ایجاد گفتمان، دستِ کم در فضای آکادمیک پیش برود.
اما به قول شاعر عزیز ما که گفت: عیب می جمله بگفتی، هنرش نیز بگوی… . یکی از محسناتِ این کنگره، تنوع موضوعیِ آن بود که تقریباً همۀ مسائل مورد بحث در حوزۀ اخلاق علم و فناوری را پوشش می‌داد. از مسئلۀ اخلاقِ پژوهش تا اخلاقِ مهندسی، اخلاق سازمانی، مسئلۀ حریم خصوصی و … . اما مسئلۀ مهم‌تر این است که به نظر می‌رسد مسئلۀ اخلاق یکی از مشکلات بنیادینِ کشور ماست. امروزه شاهد بی‌اخلاقی در تمام سطوح جامعه هستیم؛ از اقشار و اصنافِ مردم عادی بگیرید تا سطوح کلانِ مدیریتی. از این جهت چنین رویدادها و کنگره‌هایی – به شرط برنامه‌ریزیِ دقیق- می‌توانند بسیار مغتنم و تأثیرگذار باشند. به خصوص اگر مسئولینِ رسمی نیز در آنها حضور بیابند. به واقع یکی از وظایفِ اصلیِ این رویدادها گفتمان سازی در سطح جامعه و در سطح ساختارهای قدرت است. از طرفی باید بدانیم که هیچ حرکتی کامل و بی‌نقص نیست، خاصه آنکه دورۀ نخستِ این کنگره بود و امید است تا در دوره‌های بعدی این ضعف‌ها و اشکالات برطرف شده باشند. در جامعه‌ای که اخلاق، با وجود فوریتِ آن، چندان مورد توجه واقع نمی‌شود، وقوع چنین رویدادهایی را باید مغتنم دانست و با همکاریِ سازنده، تأثیرگذاریِ آن را افزایش داد.   

 

 

 

 

 


[۱]  تارنمای این کنگره از طریق نشانی زیر در دسترس است:

http://congress.iranethics.ir/main/

 

 

 

 

[۲]  تارنمای این انجمن از طریق نشانی زیر در دسترس است:

http://iranethics.ir/

 

 

 

 

 

متن شما