گزارشی از سمینار اخلاق و فناوری

کارگروه اخلاق و فناوری اندیشکده مهاجر

گزارشی از سمینار اخلاق و فناوری

سمینار « اخلاق و فناوری» به همت اندیشکده مهاجر و با همکاری معاونت فرهنگی دانشگاه صنعتی شریف روز دوشنبه اول خردادماه در آمفی‌تئاتر انجمن فارغ‌التحصیلان دانشگاه صنعتی شریف برگزار گردید. 

دکتر سید حسن حسینی معاونت فرهنگی دانشگاه در سخنرانی افتتاحیه این سمینار بر لزوم تأمل درباره مسائل اخلاقی فناوری با عنایت به سنت عقلانی اسلامی تأکید کردند. ازنظر ایشان برای چنین تأملی سه‌راه پیش روی متفکران داخلی قرار دارد.  نخست شیوه‌ی تأسیسی که باورمندان به آن معتقدند علوم و فناوری‌ها باید از مبنا بر اساس حکمت اسلامی پایه‌گذاری گردند و فلسفه‌ها و نوع تفکر غربی در آن دخالتی نداشته باشند. روش دوم روش مقایسه‌ای یا مطالعات تطبیقی است که به دنبال مقایسه نظام‌های فلسفی در حکمت اسلامی با نظام‌های غربی است. هر دو این روش‌ها در حال حاضر رواج بسیاری دارد اما ازنظر دکتر حسینی هیچ‌کدام از آن‌ها ما را به سرمنزل مقصود نمی‌رساند و  در سال‌های گذشته تا حدود زیادی ناکارآمد نشان داده‌اند.  اما روش سوم که ازنظر ایشان روش معقولی است معطوف به یافتن مفاهیمی در سنت حکمی اسلامی که بتواند به تحلیل یا تبیین ساده‌تر  پاره‌ای از مسائل در حوزه علم و تکنولوژی کمک نماید. برای مثال مفاهیمی مانند صورت نوعیه، ادراکات اعتباری، حرکت جوهری و نحوه رابطه عقل نظری با عقل عملی  از غنای کافی برای تبیین مسائلی همچون تمایز شی مصنوعی و طبیعی ، تأثیرات اجتماعی فناوری‌ها و …  که در فلسفه و اخلاق فناوری حائز اهمیت‌اند برخوردار هستند. ازاین‌رو می‌توانیم با بسط و گسترش چنین مفاهیمی به‌سوی یک اخلاق علم و فناوری مبتنی بر نگاه بومی و اسلامی حرکت نماییم.

بخش اول: ارائه‌های تخصصی

پس از سخنرانی افتتاحیه، بخش نخست سمینار که به ارائه‌های تخصصی اختصاص داشت با ارائه آقای رحمان شریف‌زاده دانش‌آموخته‌ی دکتری فلسفه علم و فناوری آغاز گردید. ایشان به برونو لاتور و مساهمتی که آرای او در فضای اخلاق تکنولوژی می‌تواند داشته باشد اشاره کردند. برای لاتور تکنولوژی صرفاً یک ابزار جهت انجام خواسته‌ها و اِعمال قصد‌های ما نیست بلکه خود می‌تواند همچون یک عامل انسانی و در یک شبکه درهم‌تنیده از عوامل محل اثر باشد. لاتور با استفاده از واژگانی همچون ترجمه (Translation) که در آن برنامه عمل انسانی به برنامه عمل جدید تبدیل می‌شود بر عاملیت فناوری تأکید دارد. علاوه بر این همان‌طور که ما بسیار از قصد‌ها و نیت‌های خود را به ابزارها محول می‌سازیم، آن‌ها نیز فضای عمل و زیست ما را برمی‌سازند این همان موضوعی است که او با واژگان Inscribe  و Prescribe مطرح می‌سازد. در ادامه شریف‌زاده با توجه به ویژگی‌های پیش‌گفته درباره فناوری  نشان داد که لازم است درباره بسیاری از تعاریف و مصادیق تکنولوژی و همچنین روش مطالعه نسبت آن با انسان تجدیدنظر نماییم.
 

در دومین ارائه مهدی خلیلی دانشجوی دکتری فلسفه علم در دانشگاه شریف به نقش فناوری در بحران مراقبت پزشکی پرداخت. بحران مراقبت پزشکی بحرانی است که در آن بیمار هر چه بیشتر به ابژه‌ای برای آزمایشات پزشکی تبدیل می‌گردد بدون آن‌که بسیاری از نیاز‌های وجودی و روانشناختی او لحاظ گردد. یکی از پیشنهاداتی که برای حل این بحران ارائه‌شده است پیشنهاد پزشک فضیلت مند جیمز مارکوم می‌باشد که در آن به دنبال افزایش فضیلت‌های درونی پزشکان است تا بدین‌وسیله بر معضلات به وجود آمده به علت عینی شدگی پزشکی غلبه کند. اما ازنظر خلیلی این پیشنهاد نقشی که فناوری با هدایت نوع عمل پزشکان و تأثیر بر نوع نگرش آن‌ها در به وجود آمدن این معضلات بازی می‌کند را نادیده می‌گیرد. از ین رو خلیلی در ارائه خود پیشنهاد کرد که می‌توان چنین ایرادی را با استفاده از روش تحلیل اخلاقی شبکه‌ای فیلیپ بری که در آن عوامل گوناگون انسانی، تکنولوژیک، محیطی و … دخیل‌اند رفع نمود و بدین ترتیب  از نادیده گرفته شدن نقش فناوری در این بحران جلوگیری نمود.

در ارائه سوم ابوطالب صفدری دانشجوی دکتری  فلسفه علم و فناوری در دانشگاه صنعتی شریف به ارزیابی اخلاقی وب سایت‌های ایرانی از منظر نگرانی‌ها حریم خصوصی پرداخت. او در ابتدا به برخی  نظریات گوناگون ابراز شده در زمینه حریم خصوصی مانند جریان اطلاعات (follow of information)  دسترسی در برابر قدرت (Access vs control) پرداخت اما درنهایت رویکرد یکپارچگی بافتاری در حریم خصوص (contextual Approach)  را به‌عنوان چهارچوب نظر مناسب برای ارزیابی سایت‌ها اخذ کرد.  بر اساس این چهارچوب صفدری برخی سایت‌های پربازدید ایرانی ازجمله دیجی کالا را موردبررسی قرار داد  و نشان داد که این سایت‌ها از سیاست‌های حریم خصوصی شفافی برخوردار نیستند و در مقایسه با سایت‌های مشابه منطقه‌ای توجه اندکی به حریم خصوصی مشتریان خوددارند. درنهایت او یک چهارچوب اخلاقی برای  بهبود وضعیت سایت‌ها داخلی از منظر حریم خصوصی ارائه نمود.

در ارائه چهارم حسین تاجمیر ریاحی دانشجوی دکتری فلسفه علم و فناوری به مروری بر مسائل حوزه neuroethics پرداخت. با رشد چشمگیر علوم و فناوری‌های اعصاب شناختی در سال‌های اخیر چالش‌های اخلاقی و اجتماعی حاصل از آن‌ها بسیاری از توجهات را به خود جلب نموده‌ است. بسیاری از این موضوعات در دو دسته مسائل مرتبط با فناوری و مسائل دانشی دسته‌بندی می‌گردند. در مسائل مربوط به فناوری بیشترین نگرانی درباره بهسازی افراد سالم به توانایی‌های خارج از حالت طبیعی است. این کار می‌تواند اولاً منجر به نگرانی‌های اجتماعی همچون از بین رفتن آزادی اقلیت‌ها یا افزایش شکاف میان طبقات جامعه منجر شود و همچنین باعث تردید درباره فهم ما از هویت انسانی و معنای زندگی گردد. از سوی دیگر دانش موجود در علوم اعصاب قادر است برخی از پیش‌فرض‌های اخلاقی و قانونی ما درباره انسان را تغییر دهد برای مثال با یافته‌های جدید در علوم شناختی و این‌که انسان آنچنآن‌که پیش از آن تصور می‌شد مختار نیست  به نظر می‌رسد باید درباره  نسبت دادن مسئولیت اخلاقی و جنایی به افراد بازنگری صورت پذیرد.

ارائه پنجم و  آخر توسط آقای یاسر خوشنویس دانشجوی دکتری فلسفه علم و فناوری در پژوهشکده علوم انسانی و مطالعات فرهنگی اختصاص داشت. ایشان در سخنرانی خود به تحلیلی جامعه‌شناختی از تلاش عباس میرزا برای اصلاح قشون در دهه ۱۱۸۰ شمسی پرداختند که یکی از مواجهات آغازین  ایرانیان با علوم و تکنولوژی است. خوشنویس از مفهوم «سیستم‏های اجتماعی-تکنیکی» تامس هیوز و «تحلیل مناقشه‏ای» ترِور پینچ و ویبه بایکر به‌منظور تحلیل فرایند انتقال این تکنولوژی استفاده کرد. نقطه تمرکز این ارائه مناقشات فرهنگی و ارزشیابانه‏ای بود که تلاش عباس میرزا برای نوسازی قشون پدید آورد. خوشنویس نشان داد با توجه به مستندات تاریخی، به‏کارگیرندگان تکنولوژی کاربرانی منفعل نیستند، بلکه فعالانه درگیر تحلیل عناصر سیستم جدید و تفسیر توصیه‏های مطرح‌شده می‏شوند، برخی عناصر و توصیه‏ها را اتخاذ می‌کنند و آن‌ها را با عناصر محلی می‏آمیزند و بدین ترتیب، عاملیت خود را اِعمال می‌کنند. اگرچه این مطالعه خصلتی تاریخی داشت، اما به این نکته کلیدی اشاره شد که چگونه امروزه هم با همان انواع از مناقشات مواج‌هایم و چگونه شیوه‏های خاتمه‏بخشی مشابهی امروزه نیز به کار گرفته می‏شوند.

بخش دوم: میزگرد

بخش دوم سمینار به میزگرد اساتید فعال در حوزه اخلاق  فناوری اختصاص داشت که هرکدام درباره چالش‌های اخلاقی موجود در حوزه خود صحبت نمودند. در ابتدا خانم دکتر ایرجی‌زاد ریاست پژوهشکده نانو دانشگاه صنعتی  شریف  توضیحاتی درباره فعالیت‌های کمیته بین‌المللی اخلاق در علم و فناوری یونسکو (COMEST)  – که خود ایشان جزء اعضای آن هستند- پرداختند. سپس ایشان به نگرانی‌های اخلاقی که پیرامون فناوری نانو ازجمله مسائل زیست‌محیطی، عدالت و مسائل اجتماعی اشاره نمودند. در ادامه دکتر جلیلی عضو هیئت‌علمی دانشکده کامپیوتر دانشگاه صنعتی شریف اخلاق داده‌های بزرگ را از جدی‌ترین نگرانی‌های فناوری اطلاعات برشمردند. ازنظر ایشان قدرتی که سرویس‌دهنده‌ها  از طریق انباشت اطلاعات  به آن دسترسی دارند می‌تواند برای اهداف همچون خریدوفروش داده‌ها و یا حتی باج‌خواهی مورداستفاده قرار گیرد.  ایشان همچنین بر تنظیم قوانین خوب برای پیش‌گیری از چنین معضلاتی تأکید کردند که البته چنین امری خود درگرو شفاف‌سازی و فهم درست از  مفاهیم مهم انسانی در این حوزه همچون حریم خصوصی و غیر می‌باشد.  
در ادامه آقای دکتر احسان شمسی مدیر گروه اخلاق زیستی پژوهشگاه اخلاق و حقوق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی به چالش‌های اخلاقی حوزه تخصصی خود پرداختند. ایشان  با تأکید بر این‌که عموماً در ابتدا ویژگی‌های مثبت یک فناوری موردتوجه قرار می‌گیرد اما کم‌کم و با تأخیر آثار منفی آشکار می‌شود ، این امر را به‌خصوص در حیطه پزشکی که با جان انسان‌ها سروکار دارد بسیار چالش‌برانگیز دانستند. ازنظر ایشان فناوری‌هایی همچون Gene Editing که می‌تواند درنهایت به بهسازی انسان‌ها از طریق فناوری ژنتیک منتهی شود نگرانی‌ها اخلاقی فراوانی را ایجاد نموده است. از دیگر مسائل چالش‌برانگیز در حیطه پزشکی می‌توان به آزمایش‌های تشخیص جنسیت، مسئله پایان زندگی، مسئله پیوند اعضا و غیره نیز اشاره نمود. علاوه بر این‌ها حتی خیلی از دارو‌ها که به‌ظاهر تکنولوژی‌های شفابخش و بی‌ضرری به نظر می‌رسند قادرند منجر به تغییرات اجتماعی گسترده‌ای شوند و بعضاً باعث تنش‌های فرهنگی ، اجتماعی و حتی دینی گردند. ازنظر دکتر شمسی باوجوداین حجم از مسائل ما چاره‌ا‌ی نخواهیم داشت که بر روی راه‌حل‌های مناسب برای آن‌ها سرمایه‌گذاری نماییم، دپارتمان‌های گوناگون تأسیس کنیم، دانشجوی دکتری تربیت کنیم تا درنهایت بتوانیم در برابر جامعه در مورد توسعه فناوری‌ها پاسخگو باشیم.

ادامه جلسه با پرسش و پاسخ حضار اساتید محترم ادامه یافت و درنهایت تعدادی از حضّار با اساتید عکس یادگاری گرفتند.

#اخلاق_و_فناوری#فلسفه_تکنولوژی