گزارشی از دومین جلسه براهین اثبات خدا

گزارشی از دومین جلسه براهین اثبات خدا

در جلسه دوم پروژه براهین اثبات خدا، زیر پروژه سنت پژوهی کارگروه علم و دین اندیشکده مهاجر، به مباحثه حول دو موضوع «دسته‌بندی براهین» و «بررسی صورتی از برهان امکان و وجوب » با ارائه مهدی طهماسبی، از پژوهشگران اندیشکده مهاجر پرداخته شد.

 محمد شرافتی گزارش می دهد/ کارشناسی فیزیک شریف / عضو کارگروه علم و دین

بحثی در باب دسته‌بندی براهین

پس از ارائه مبسوطی در مورد دسته‌بندی براهین در جلسه پیشین توسط محسن مجیدی (از پژوهشگران اندیشکده)، طبق برنامه، در این جلسه، بررسی خود براهین آغاز شد. ارائه صورت کلی براهین و نقادی آن‌ها، موضوع حدود ده جلسه آینده سنت پژوهی اندیشکده می‌باشد. در این جلسه، ابتدا به دسته‌بندی اجمالی براهین و ذکر این‌که کدام براهین بررسی خواهند شد، پرداخته ایم.

دسته‌بندی اجمالی براهین فلسفی اثبات خدا عبارت‌اند از:

۱- براهین وجودشناختی: در این دسته از براهین، از تحلیل مفاهیم خاصی که راه را برای شناخت ذات واجب باز می‌کند، دست به اثبات واجب زده می‌شود. این دسته از براهین (که درواقع، نام براهین مفهومی، نامی بهتر برای آن‌هاست)، با برهان آنسلم در سنت غربی شروع شد و بحث‌های بسیاری را با خود به صحنه فلسفه آورد.

بااین‌حال، این برهان در سنت اسلام موردپذیرش قرار نگرفت، تا این‌که تقریری از آن توسط مرحوم کمپانی وارد ادبیات فلسفه اسلامی شد. از دیگر طرفداران مهم این برهان، می‌توان آیت ا… غلامرضا فیاضی را نام برد.

۲- براهین مبتنی بر مخلوقات یا اوصاف آن‌ها: براهینی مانند برهان حرکت و حدوث در سنت یونانی، مثال‌هایی ازاین‌دست براهین هستند. اما عمده براهین سنت اسلامی، بر پایه بررسی اوصاف موجودات و نه مخلوقات صرف تقریر شده‌اند. برخی از محققین، بعضی تقریرهای براهین امکان و وجوب را در این دسته می‌گنجانند، که دلیل آن، جداسازی آن‌ها از براهین صدیقین است. ریشه این مسئله را شاید باید این دانست که خود ابن‌سینا، برهان خود را صدیقین می‌داند. اما به نظر می‌رسد، باید تفکیکی دیگر را در براهین موردتوجه قرارداد. تفکیک براهین مبتنی بر تقسیم موجودات و بررسی موجود، از براهین مبتنی بر هستی‌شناسی وجود.

۳- براهین مبتنی بر بررسی اوصاف موجودات و بررسی موجود: در این دسته از براهین، تقسیم‌بندی‌هایی عقلی از تمام موجودات ارائه می‌شود و پس از تحلیل‌ها و استدلال‌هایی، ذات واجب نتیجه گرفته می‌شود. به نظر می‌رسد که برهان ابن‌سینا، گرچه نام صدیقین دارد، در این دسته گنجیده می‌شود. چراکه در آن، ازنظر به موجودات، و نه صرف وجود و واقعیت، تحقق ذات واجب نتیجه می‌شود.

۴- براهین مبتنی بر تحلیل هستی شناختی وجود : در این دسته از براهین، با تحلیل هستی شناختی وجود و واقعیت، و بدون استفاده از واسطه‌ای غیر از توجه به خود واقعیت، دست به اثبات واجب زده می‌شود. اراده از لفظ صدیقین نیز، ارائه برهانی است که در آن، چیزی واسطه اثبات خدا نباشد. شاخص‌ترین براهین در این دسته، براهین ملاصدرا و تقریرهای مشابه، و برهان علامه طباطبایی می‌باشد.

برنامه بررسی براهین در جلسات:

با توجه به دسته‌بندی مذکور، و ارائه ترتیبی برای بحث، مقرر شد تا براهین مختلف طبق برنامه زیر، ارائه شوند:

الف – براهین امکان و وجوب

منظور از براهین امکان و وجوب، براهینی است که صورت مخصوصی دارند. این صورت کلی به این شکل است:

۱- در این دسته از براهین، ابتدا تمام موجودات به دودسته متباین تقسیم می‌شوند. ویژگی‌های این دسته‌بندی عبارت‌اند از:

. تقسیم موجودات بر اساس دو ویژگی یا دو صفتی از موجودات باشد که تمام موجودات را پوشش دهند.

. این مفاهیم باید تقابل سلب و ایجاب داشته باشند.

. یکی از این مفاهیم، وصفی منحصر به توصیف ذات واجب باشد. تا بتوان با رسیدن به این نتیجه که موجودی دارای این وصف وجود دارد، ذات واجب اثبات شود.

۲- سپس فرض می‌شود که هیچ موجودی دارای وصفی که منحصر به ذات واجب است، نیست. چراکه در سایر فرض‌ها، مطلوب، مفروض خواهد بود.

۳- سپس با تحلیل این فرض خلف، به نتایجی می‌رسیم که ما را به تناقض برساند. در این حالت، فرض خلف، باطل، و مطلوب، ثابت‌شده است.

این صورت کلی، منشأ ارائه براهین بسیاری شده که تفاوت آن‌ها، در به‌کارگیری مفاهیم اولیه متفاوتی برای تقسیم موجودات است. این تفاوت مفاهیم، باعث ساده یا پیچیده شدن فهم مفاهیم اولیه به کار گرفته‌شده، ساده یا پیچیده شدن ابطال فرض خلف، و ساده یا پیچیده شدن اثبات توحید واجب و صفات آن می‌شود. در این جلسات، سه صورت مهم‌تر این برهان موردبررسی قرار می‌گیرد:

آ :  برهان مبتنی بر تقسیم موجود به مستقل و غیرمستقل(با علت و بی‌علت)

ب :  برهان مبتنی بر امکان فقری (مستقل و رابط، و یا غنی و فقیر)

ج :  برهان مبتنی بر امکان وجوب

در پایان این دسته، تقریرهای ادامه این براهین برای اثبات توحید موردبررسی قرار می‌گیرند.

ب . برهان وجود شناختی مرحوم کمپانی

پ . براهین مبتنی بر اصالت وجود (ملاصدرا)

ت . برهان علامه طباطبایی

 

این جلسه، به بررسی برهان اول در دسته براهین امکان و وجوب گذشت. متن منتخب از این برهان برای بحث، درس گفتار براهین اثبات خدا توسط استاد ملکیان بود.

در این برهان به تقسیم موجودات به دودسته مستقل و غیرمستقل دست‌زده شد. بر پایه این‌که اگر تمام موجودات غیرمستقل باشند، مجموعه‌ای غیرمستقل را خواهند ساخت، تبیین می‌شود که علت این موجود غیرمستقل، امری مستقل است.

از مباحث مهم مطروحه در این جلسه، می‌توان عناوین زیر را نام برد:

۱- دلایل ابطال دور در هستی بخشی

۲- بررسی اولیه اشکالات هیوم، راسل و هیپ برن به مسئله مجموعه موصوف به اوصاف اجزا

 

#علم-و-دین#خدا#برهان-صدیقین#آنسلم#ابن-سینا#علامه-طباطبایی#ملاصدرا

متن شما