گزارشی از جلسه دهم حلقه تخصصی کارگروه اخلاق و فناوری – بررسی یکی از آثار فربیک

گزارشی از جلسه دهم حلقه تخصصی کارگروه اخلاق و فناوری – بررسی یکی از آثار فربیک

جلسه دهم از حلقه تخصصی کارگروه اخلاق و فناوری اندیشکده مهاجر در تاریخ بیست و یکم بهمن ماه برگزار ، و در آن فصل اول کتاب اخلاقی سازی تکنولوژی (نوشته پیتر پائول فربیک) به مباحثه میان اعضا گذاشته شد.

در ابتدای این جلسه اعضا به بحث و بررسی درباره رخدادهای علمی پیش روی کارگروه (برگزاری سمینار نیم روزه درباره فلسفه و اخلاق تکنولوژی در گروه فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف، همکاری با همایش ملی اخلاق علم، و همکاری با همایش دین فرهنگ و فناوری) پرداختند، سپس برنامه های ترویجی و پژوهشی کارگروه در ترم آتی تدوین شد. بعد از آن، به واکاوی انتقادی فصل اول کتاب آقای صفدری (که تحت عنوان “اخلاق فناوری‌های اطلاعات” در دست نگارش است) پرداخته شد

خلاصه فصل اول این کتاب به شرح زیر است:

فربیک در فصل اول از کتاب اخلاقی سازی فناوری  (Moralizing Technology) تصویری از پروژه‌ای که در این کتاب دنبال خواهد کرد ترسیم می‌نماید. او بحث خود را با رد خنثی بودن فناوری آغاز می‌کند. اتومبیل‌ها معنای دوری و نزدیکی را تغییر می‌دهند، تلفن همراه هنجار‌های جدید مرتبط با خود را به همراه می‌آورد و تجهیزات پزشکی نوین مسئولیت‌های جدید اخلاقی بر دوش ما می‌نهند. در نتیجه‌ی اثر‌گذاری فعال فناوری بر انسان،  می‌توان  از اهمیت اخلاقی فناوری (Moral significance) صحبت به میان آورد. از نظر فربیک اهمیت اخلاقی  فناوری را می‌توان به دو دسته یا معنا تقسیم نمود،  دسته اول وضعیت حداقلی دارد  که مرتبط با ارزیابی  کیفیت تاثیرگذاری فناوری بر زندگی مبتنی بر ادبیات اخلاقی می‌گردد، اما  دسته دوم مرتبط به شرایطی است فناوری نحوه عمل اخلاقی ما (doing ethics) را تحت تاثیر قرا می‌دهد، مثلاً از طریق ایجاد فضای جدید تصمیم گیری اخلاقی (New decision situation) یا با هدایت رفتار اخلاقی بواسطه شی بودگی اش (Material Morality).

فربیک اخلاق فناوری کنونی را ناقص می‌بیند زیرا تنها  اهمیت اخلاقی در معنای اول آن را مد نظر دارد. برای او تاریخ اخلاق فناوری با نقد‌های کاملاً منفی فلاسفه کلاسیک فناوری آغاز می‌شود، که در آن فناوری به شکل کلی و انتزاعی مورد توجه بود. اما بعدتر رویکرد‌هایی در اخلاق فناوری شکل گرفت که در آن فناوری یکسره منفی نبود بلکه باید ریسک‌ها و خطرات آن مدیریت می‌شد و از سوی دیگر به فناوری‌های انضمامی و مشکلات عملی پیش‌روی آن‌ها می‌پرداخت. حوزه‌های مثل  اخلاق زیست محیطی، اخلاق نانو، اخلاق اطلاعات و غیره ازین دست بودند. اخلاق مهندسی و اخلاق طراحی نیز بر اساس ایده پیش گیری از ریسک‌ها در همان مراحل طراحی و اجرا به این مجموعه پیوستند.  اما نقطه اشتراک اساسی بین نقد‌های کلاسیک فناوری و اخلاق فناوری کنونی وجود دارد زیرا هر دوی آنان جامعه و فناوری را دو هویت جدای از هم در نظر می‌گیرند که یکی بر دیگر تاثیر دارد. از نظر فربیک در اخلاق فناوری کنونی نگاه ابزاری به فناوری حاکم است به این معنا که فناوری‌ها ابزارهایی هستند برای انجام یک کارکرد خاص اما  ممکن است زمانی که بخواهیم در جامعه از آن‌ها استفاده نماییم با برخی از ارزش ما در تضاد قرار گیرند. بر این اساس مهمترین هدف اخلاق فناوری کنونی ارزیابی آثار فناوری مبتنی بر ارزش‌های حاکم اخلاقی ماست که این دقیقاً اهمیت اخلاقی فناوری‌ها در معنای اول را پیش فرض دارد.

اما فربیک به تاثیر دوسویه فناوری و انسان اعتقاد دارد. او با پیش کشیدن مفهوم واسطه گری (Mediation) نشان می‌دهد چگونه فناوری که ما در ابتدا برای انجام اهداف خاصی طراحی کردیم، شروع به شکل دهی ارزش‌ها، تغییر مفاهیم و جهت دهی عمل اخلاقی ما می‌‌کند. با منقح کردن مفهوم واسطه گری به کمک آرای دن آیدی و برونو لاتور، فربیک از اخلاق تکنولوژی دفاع می‌کند که واسطه گری فناوری و به دیگر بیان، معنای دوم از اهمیت اخلاقی فناوری را در دل خود لحاظ کند. البته نظریه‌های سنتی اخلاقی به چنین چهارچوبی رخصت نمی‌دهد.  برای این نظریه‌ها اولاً نیت و قصدمندی انسانی در اعمال اخلاقی حائز اهمیت است و ثانیاً عملی اخلاقی است که مبتنی بر آزادی و خودمختاری فرد انسانی انجام گیرد. بر اساس چنین معیا‌رهایی اخلاق فناوری با وضعیتی پارادوکسیکال مواجه خواهد بود. نخست آن که اگر هر گونه قصدیت و خودمختاری را از ابزار نفی کنیم صحبت از اخلاق فناوری بی معنا می‌گردد و فناوری چیزی بیش از ابزار نخواهد بود و از سوی دیگر اگر خودمختاری فناوری را جدی بگیریم به شکلی که تمام رفتارهای ما را به شکل کامل جهت دهی می‌کند آن وقت عمل هدایت شده من اساساً عمل اخلاقی نخواهد بود.

فربیک مشکل اخلاق سنتی را برخاسته از تاکید آن بر دوگانه سوژه – ابژه  می‌داند که در آن سوژه انسانی فعال تام است و تمام جهان به شکلی منفعل در برابر آن قرار دارد لذا همه ارزش‌ها و قصدمندی‌ها انسان محورند. از نظر او ما نیازمند چهارچوب اخلاقی جدیدی هستیم که بتوان در آن سرچشمه امر اخلاقی را از انسان به اشیا منتقل کنیم و به دلیل رابطه دوسویه فناوری و انسان، پیوند انسان-فناوری را محل تاملات اخلاقی خود قرار دهیم. برای این کار روش پسا پدیدارشناسی حائز اهمیت است چرا که می‌تواند تحلیلی از برسازی دوسویه سوژه و ابژه در اختیار ما قرار دهد. همچنین فربیک بیان می‌کند ما برای ارائه چنین چهارچوب اخلاقی نوینی نیاز به باز اندیشی مفهوم ابژه و سوژه در نسبت با فناوری داریم. او این کار را در فصل‌های آتی در مورد ابژه با کمک آرای لاتور و در مورد سوژه با تمسک به نظرات میشل فوکو انجام خواهد داد .

(خلاصه فصل اول کتاب فربیک از: آقای حسین تاجمیر ریاحی – دانشجوی سال دوم فلسفه علم و فناوری دانشگاه صنعتی شریف)

 

 

#فلسفه_تکنولوژی#فلسفع_علم#اخلاق_و_فناوری#اخلاق_تکنولوژی#فربیک

متن شما