گزارشی از جلسات سوم، چهارم و پنجم حلقه ذهن و بازار

کارگروه علوم انسانی و توسعه

گزارشی از جلسات سوم، چهارم و پنجم حلقه ذهن و بازار

جلسه سوم به سنت مسیحی ، جلسه چهارم به اقلیت مهمی چون یهودیان و جلسه پنجم به بررسی آراء ماکیاولی اختصاص داشت.

جلسه سوم : سنت مسیحی هیچ جایی برای ثروت‌اندوزی قائل نبود. نه‌فقط ربا، که تجارت و معامله هم پلید شمرده می‌شد. سن توماس در قرن ۱۲، اولین کسی بود که راهی هرچند اندک برای توجه به تجارت گشود. او تاجر را مستحق دریافت هزینه حمل‌ونقل می‌داند. تا قبل از توماس، همین اندازه هم برای کلیسا پذیرفتنی نبود. توماس اولین کسی است که ضرورت اجتماعی دارایی خصوصی را احیاء می‌کند و کار را بخشی از فرآیند خلق و آفرینش تلقی می‌کند. او در عین آنکه دارایی خصوصی را مفید می‌داند، تقلب و ناراستی در تجارت را تقبیح می‌کند. او هشدار می‌دهد که به‌هیچ‌وجه نباید جامعه به‌صورت باشد که تجارت و ثروت جایگاه آدم‌ها را تعیین کند. همین باعث می‌شود تجارتی با وجهه‌ای کمی پاک‌تر هم‌شکل بگیرد. اما درمجموع هنوز هم تجارت برای کسانی که در پی کسب فضیلت بودند، مذموم تلقی می‌شود. در قرن ۱۴ام لیبانیوس ایده‌ای جدید درباره تجارت اظهار کرد. او تجارت را بخشی از طرح مبارکی دانست که امکانات پراکنده زمین را به همه نقاط آن می‌رساند. باآنکه او در سنت مسیحی هم شاگردانی داشته است، طرحش به فراموشی سپرده می‌شود و تغییری در رفتار مسیحیان رخ نمی‌دهد.
از قرن ۱۲ تا ۱۴ در اثر بارآوری محصولات کشاورزی، اقتصاد اروپا رشد کرد و تجارت گسترش یافت. کم‌کم نظریه‌پردازان اقتصادی از موضع خصمانه کلاسیک فاصله گرفتند و نسبت به تجارت واقع‌بین شدند. رشد تجارت نیاز به بوروکراسی را به وجود آورد و ازآنجاکه سواد تنها در اختیار کلیسائیان بود، تعداد زیادی از آن‌ها با واقعیت تجارت درگیر شدند. با ظهور پروتستان‌ها، نگاه به تجارت تغییر کرد و نگاه منفی به آن تعدیل شد. متألهین پروتستان در قرن ۱۸ چندان به تجارت بدبین نبودند، اما اعتقاد داشتند که ثروت‌اندوزی مذموم و دارای مشکل است. کاتن مَتِر در قرن ۱۸ گفته است که مذهب موجب رونق و فراوانی شد، آنگاه دختر مادر را بلعید.
جلسه چهارم : یهودیان جریان تاریخی اقلیتی بودند که در گردش اقتصادی اروپا و درنتیجه کل تاریخ اروپا نقش ویژه‌ای بازی کردند. تفاوت اصلی شریعت یهودی با مذهب مسیحی، به مسئله تجارت و به‌خصوص ربا برمی‌گردد. جبهه‌گیری این دو در اروپا هم به همین مسئله پول و ربا برمی‌گردد که ریشه در دو نوع تفسیر عهد عتیق دارد.
تا قرن ۱۲ مسیحیان ربا دادن را مطلقاً حرام می‌دانستند. آن‌ها همه انسان‌ها را برادران خود می‌دانستند و درنتیجه نهی کتاب مقدس مبنی بر ربا دادن به برادران، اصل آن را حرام می‌دانستند. اما یهودیان ربا دادن را تنها به یهودیان دیگر حرام می‌دانستند و مشکلی با ربا دادن به دیگر مذاهب و اقوام نداشتند. یعنی یک یهودی اجازه نداشت به یهودی دیگر ربا بدهد ولی به انسان‌های دیگر مجاز بود. با ورود مسیحیان به تجارت، ربا هم وارد زندگی آن‌ها می‌شود چون سرمایه تنها در اختیار یهودیان بود و مسیحیان سرمایه نداشتند.
یهودیان از دیرباز به‌صورت فعالانه و هدفمند به انباشت سرمایه و جمع‌آوری ثروت می‌پرداخته‌اند. به‌خصوص عنایت خاصی به جمع‌آوری طلا در طول قرون داشته‌اند. همواره مفاهیم پول و تجارت و ربا، و نیز کثافت و نجاست، همراه یهودیان بوده است. بعد از قرن ۱۴، کلیسا سراغ یهودی‌ها می‌رود و از آن‌ها انتفاع می‌برد. تا قبل از آن مصادره اموال و قطع ید از املاک و دارایی‌ها نسبت به یهودیان اعمال می‌شد. ارتباط مسیحیان با یهودیان از طریق تجارت به‌جایی رسید که گفته می‌شد گناه کبیره‌ای در قاموس الهیات چون ربا به ضرورتی کبیره برای حیات تجاری تبدیل گشت. گسترش تجارت مسیحیان با یهودی‌ها، آن‌ها را هم به ربا آلوده کرد و مسیحیان زیادی با آن مرتبط شدند. این بود که کلیسا تجارت با یهودیان را آزاد کرد تا ربای موردنیاز تجارت برای مسیحیان تأمین شود

جلسه پنجم : ماکیاولی ایثار را برای حفظ خیر مشترک به رسمیت می‌شناخت، باوجودآنکه در سنت یونانی شناخته نمی‌شود. امپراتوری روم عمیقاً تجاری بود و نظام قانونی مکتوب داشت که همه بر اساس آن روابط خودشان را تنظیم می‌کردند. دوپایه اصلی امپراتوری روم یکی آزادی مالکیت فردی و دیگری قانون محوری بود.  
از یونان تا زمین‌داران جنوب آمریکا حامی برده‌داری بودند چون از ایده آزادی مرد سیاسی دفاع می‌کردند چراکه بدون آن اهداف جمهوری قابل‌پیگیری نیست.
بعد از جنگ‌های مذهبی در اروپا و ظهور اومانیست‌های انگلیسی، جریان قانون‌گرایی رومی برای دفاع از مالکیت مردم تقویت شد. اومانیست‌ها بازار را وسیله‌ای برای آزادی‌خواهی می‌دانستند چراکه آن‌ها را از جنگ برای یک‌چیز مشخص دور می‌کرد و به سمت معامله می‌برد. بی‌هدفی ذاتی بازار، ‌بی‌هدفی ذاتی جامعه را ایجاد می‌کند. بعد از پروتستان‌ها، هابز اولین کسی است که علیه سنت مسیحی و سنت جمهوری‌خواهی قیام کرد و به تقویت تجارت و ربا پرداخت. او کسی است که با طرح مباحث فکری به جنگ این سنت‌ها می‌روند.

 

#مسیحیت#یهودیان#تجارت#اقتصاد#ربا#ماکیاولی#کلیسا