گزارشی از جلسات اول و دوم حلقه تاریخ توسعه در ایران : پس از رضاخان

گزارشی از جلسات اول و دوم حلقه تاریخ توسعه در ایران : پس از رضاخان

جلسه اول ارائه‌های مرتبط با تاریخ توسعه در ایران، به دوره فترت پس از حکومت رضاخان مربوط می‌شود که آقای محمدحسین بنا بر آن متمرکز هستند. ایشان محدوده زمانی این دوره را، بازه سقوط رضاخان در ۱۳۲۰ تا فروپاشی دولت مصدق با کودتای ۱۳۳۲ می‌دانند که در آن، ایران تغییرات بسیار زیادی را به خود دیده است

. حوزه عمومی ایران تغییرات زیادی را تجربه می‌کند و هویت سیاسی دولت‌ها هم فرازوفرود زیادی دارد. در یک تقسیم‌بندی کلی، این بازه را می‌توان به سه دوره ۱۳۲۰-۱۳۲۵، ۱۳۲۶-۱۳۲۸ و ۱۳۲۹ – 1332 تقسیم کرد.

یکی از مهم‌ترین تغییرات رخ‌داده در ایران قبل از ۱۳۲۰، تغییر مفهوم حکومت است. حکومت در دوره فترت با حکومت در دوره مشروطه کاملاً متفاوت است. دولت پهلوی اول حکومتی حجیم و پرکار بوده که در همه‌چیز دخالت داشته است. چنین حکومتی در قاجار و دوره مشروطیت وجود ندارد. می‌توان دولت پهلوی اول را که به شکل‌گیری دولت-ملت جدید در ایران منتج می‌شود، مشابه شرایط قرن ۱۸ انگلستان و فرانسه دانست که دخالت دولت در امور مختلف جامعه، زیاد می‌شود.

بعد از مشروطه، چنان هرج‌ومرج در کشور فراگیر می‌شود که همه مردم از شرایط پیش‌آمده به ستوه می‌آیند. به‌گونه‌ای که بعدها نام مشروطه با هرج‌ومرج عجین می‌شود و هرگونه حرکت آزادی خواهانه ای، هرج‌ومرج طلبی تلقی می‌گردد. در جریان درگیری‌های مشروطه، انگلستان و روسیه از گروه‌های خاصی حمایت می‌کردند تا درگیری‌ها به نحوی ادامه پیدا کند و هرج‌ومرج تثبیت شود. به‌این‌ترتیب، امنیت به مطالبه مشترک همه اقشار تبدیل می‌شود؛ مردم، اشراف، روشنفکران، علما و غیره. همین خواسته عمومی، زمینه روی کار آمدن رضاخان را به وجود می‌آورد.

رضاخان اصلاحات متعددی انجام می‌دهد، که یکی از آن‌ها تشکیل ارتش قوی است. منابع مالی این اصلاحات از چند طریق تأمین می‌شود که بخشی از سهم فروش نفت و وصول مالیات از آن جمله‌اند. در دوره قاجار مستشاران زیادی به ایران می‌آیند تا نظام مالیاتی کشور را سروسامان بدهند. تا قبل از رضاخان، مالیات کشور در دست خاندان‌های مستوفی بوده است. حساب‌وکتاب مالیات مردم به دست این‌ها بود و همین‌ها هم مالیات را به حکومت تحویل می‌دادند. دولت رضاخان سازوکاری دولتی برای جمع‌آوری مالیات ایجاد می‌کند که درآمد دولت را بالا می‌برد.

پس از سقوط رضاخان در ۱۳۲۰، چهار رکن قدرت در ایران وجود دارد؛ دربار، ارتش، مجلس و دولت. همزمان با سقوط رضاخان، نیروهای خارجی (انگلستان، آمریکا و روسیه) به ایران می‌آیند و اجلاس تهران را تشکیل می‌دهند. تا مدت‌ها نیروهای نظامی خارجی‌ها در ایران هستند و آخرین نیروهاشان، سال ۱۳۲۷ از کشور خارج می‌شوند.

یکی از جریان‌های سیاسی مهم دوره فترت پس از رضاخان، چپ‌ها هستند. حزب توده در ابتدای شکل‌گیری ضدمذهب نیست. پیشروانش هم دانشجویانی هستند که رضاخان به اروپا (به‌خصوص فرانسه و آلمان) می‌فرستد. از همان ابتدای تشکیل، حزب توده بسیار وابسته به شوروی است و از تصمیمات آن، اثر می‌پذیرد. نفوذ اجتماعی حزب در ایران بسیار بوده است. حزب در همه شهرهای بالای ده‌هزار نفر دفتر داشته است. تیراژ روزنامه حزب بالای صدهزار بوده است.

ملی شدن صنعت نفت، ابتدا توسط حزب توده مطرح می‌شود. اولین اعتصاب شرکت نفت هم توسط آن‌ها سازمان‌دهی می‌شود که از طریق آن موفق می‌شوند امتیازات زیادی از شرکت ایران و انگلیس، ‌برای کارگران بگیرند. اما بعدها، طرفداری حزب توده از شوروی در قائله آذربایجان، و در ماجرای امتیاز نفت شمال، محبوبیت زیاد آن بین مردم را از بین می‌برد. 

جلسه دوم  ارائه‌های مرتبط با تاریخ توسعه در ایران، به اقدامات آمریکا پس از جنگ دوم جهانی مربوط می‌شود که آقای علی عبدالوهاب آن را ارائه کردند. ایشان جلسه را با تشریح تغییرات ایجادشده توسط دولت رضاخانی در ایران آغاز کردند. ساختارهای تازه‌ای که در جامعه به وجود آمده‌اند ولی قبلاً نبوده‌اند، یا در سطح کلان نبوده‌اند. کارخانه‌ها به وجود آمده‌اند. کارمندان سازمان‌ها زیاد شده‌اند. معماری شهرها تغییر کرده است. راه‌سازی و آمدن پست و تلگراف، پیش از رضاخان آغازشده و در دوران او تقویت می‌شود. خارجی‌ها امتیازهای مختلفی دراین‌باره گرفته‌اند و کارهاشان اعتراض‌های زیادی را برانگیخته است. مثلاً از بازرگانان وابسته به خودشان گمرک نمی‌گرفتند ولی از بازرگانان مستقل ایرانی، می‌گرفتند.

اواخر دوره قاجار، درگیری‌های داخلی بسیار زیاد می‌شود. رویه شاهان قاجاری بعد از آقامحمدخان این بود که گروه‌های مختلف را به جان هم بیندازند تا معارضان دولت تقویت نشوند. دربارهای روسیه و انگلیس هم به این مسئله دامن می‌زدند. دخالت دول خارجی در ایران به‌راحتی صورت می‌گرفت. دعواهای قومی، محله‌ای بالا و پایین، شیعه و سنی، نعمتی و حیدری؛ و دعواهای دیگری که به بهانه‌های مختلف صورت می‌گرفت، از طرف آن‌ها ایجاد یا تقویت می‌شد. اواخر دوره قاجار (یعنی بعد از مشروطه) درگیری‌ها چنان زیاد می‌شود که همه نیاز به استقرار نظم را احساس می‌کردند. این بود که آمدن رضاخان با استقبال عوام و خواص روبه‌رو شد. بنابراین انگلیسی‌ها توانستند رضاخان را بدون سختی چندانی بر کشور حاکم کنند. سر ویلسون انگلیسی نفوذ زیادی بر رضاخان داشته است.

کاندید شدن و رأی دادن در مجلس اول و دوم، فقط برای اشراف و سرمایه‌داران مجاز بوده است. در دوره‌های بعد، محدودیت رأی دادن برداشته شد ولی محدودیت کاندید شدن و حداقلی از سرمایه داشتن، سر جای خودش بود. نقش اشراف در اداره کشور بسیار مهم و اثرگذار بود.

مستشاران آمریکایی، از سال ۱۲۸۸ شمسی (یعنی ۱۹۰۹ میلادی) در ایران حضور دارند. از سال ۱۳۰۱ تا ۱۳۰۶، امور مالیه کل ایران در دست میل اسپو است. بودجه لشکرکشی رضاخان برای سرکوبی‌های کل کشور را میل اسپو تأمین کرده است. از ۱۳۲۱ تا ۱۳۲۴ هم دوباره رئیس امور مالیه ایران می‌شود. در جنگ جهانی کمک‌های زیادی به آمریکا می‌کند،‌ به‌طوری‌که مجلس او را در سال ۱۳۲۴، از ایران اخراج می‌کند. در دوره پس از رضاخان، مستشاران خارجی و بورژوازی وابسته به آن‌ها، بسیار فعال‌اند. بعد از یونان و ترکیه، ایران سومین کشوری است که مشمول اصل ۴ ترومن درد نیا می‌شود.

#توسعه#تاریخ_توسعه#علوم_انسانی_و_توسعه#توسعه_در_ایران

متن شما