ورای طور عقلانیت

محمدامین مهربان / دانشجوی کارشناسی مهندسی کامپیوتر- نرم‌افزار

ورای طور عقلانیت

آنچه علم ، ریاضیات و منطق نمی توانند حرفی در موردش بزنند.

در آستانه قرن نوزدهم، باوری شکل گرفت، باور به یک ابزار ، و آن علم بود. اگر علم باشد، حقیقت حاصل می‌شود، اگر علم باشد، ثروت که مایه خوشبختی آدمی است، حاصل می‌شود. آموزش‌وپرورش، انسان‌ها را از قیدوبند جهل و خرافه آزاد می‌سازد و او را برای زندگی آزاد و سعادتمند آماده می‌کند، با علم همه مسائل حل می‌شود و آرمان‌شهر بشری پا به عرصه واقعیت می‌گذارد. حقیقت مطلق در علم نهفته است و حتی باید جایگزین الهیات شود و همه مسائل فلسفی و متافیزیکی با علم حل خواهند، اما این اعتقاد مطلق پایداری چندانی نداشت، اگر قرن نوزدهم قرن باور مطلق علمی بود، باید قرن بیستم را قرن تردید نام نهاد. شکل‌گیری مکانیک کوانتوم و نسبیت اینشتین در قرن بیستم، پایه‌های برج یقین را به لرزه انداخت و سرانجام برج یقین فروریخت.
جبر جهان نیوتنی جای خود را به جهان احتمالاتی کوانتومی داد، فضا-زمان اینشتین جایگزین فضا و زمان مطلق نیوتنی شد، مسائل مرتبط فلسفی پیچیده‌تر شد و حتی به ریاضیات که جایگاه یقین مطلق بود  نیز کشیده شد، برنامه هیلبرت برای اثبات تمامیت و سازگاری حساب، که نشان دهد حداقل این شاخه از ریاضیات برای همیشه مبرا از هرگونه تردید و تناقض است، به‌وسیله گودل ازهم‌پاشیده شد و از تقدس یقین علمی روزبه‌روز کاسته شد.
محدودیت‌های زبانی، محدودیت‌های محاسباتی و منطقی و روش‌های ریاضیاتی، تکامل داروینی، مسائل مربوط به مکانیک کوانتومی و جهان‌بینی نسبیتی، زمینه‌ساز بروز فلسفه علمی و روش و معرفت‌شناسی آن شد، راسل در جهان‌بینی علمی می‌نویسد: "حقیقتی شگرف است، درست به هنگامی‌که انسان عامی با تمام دل به علم ایمان می‌آورد جستجوگر آزمایشگاهی در این راه است که ایمان خود را نسبت به آن از دست بدهد."
بررسی این محدودیت‌های علمی و درک آن‌ها و سؤال‌های پیش رو، و روند تکامل  علمی از منظر تاریخی، دیدگاه مناسبی از روش‌شناسی و معرفت علمی و محدودیت‌های آن به دست می‌دهد و زمینه برای ورود به فلسفه علمی را فراهم می‌کند. کتاب‌های فراوانی با عناوین محدودیت‌های علم نوشته‌ شده است که ازجمله آنان می‌توان به کتاب‌های جان بارو ، برایان دیویس و … اشاره کرد.
اما کتاب موردبررسی، کتاب یانوفسکی محقق علوم کامپیوتر و استاد کالج بروکلین است که توسط انتشارات موسسه تکنولوژی ماساچوست در سال دو هزار و سیزده منتشر شده است. نکته مثبتی که کتاب را خاص می‌کند علاوه بر جامع بودن آن، استدلال‌های دقیق منطقی برای درک قضایا در کنار زبان ساده‌ی آن است، البته نه سادگی بیش‌ازحد. یاکونوفسکی در مقدمه کتاب خود از نقل‌قولی از اینشتین می‌نویسد که هر چیزی باید تا حد امکان ساده شود، ولی نه بیش‌ازحد.
در فصل دوم کتاب یانوفسکی به بررسی زبان و پارادوکس‌های زبانی ازجمله مسائل خود ارجاعی می‌پردازد و در فصل سوم مسائل فلسفی و پارادوکس‌های منطقی تاریخی را بررسی و زمینه را برای ورود به مباحث بعدی فراهم می‌کند.
در فصل چهارم به بررسی بینهایت از گذشته تابه‌حال و زمینه‌های تاریخی نظریه مجموعه‌ها می‌پردازد و خواننده را با ناسازگاری‌های نظریه اولیه مجموعه‌ها آشنا می‌کند و علاوه بر آن به سؤال‌های پیش رو می‌پردازد تا زمینه را برای ورود به فصل نه فراهم کند.
ضمناً،
یانوفسکی با توجه به رشته خود، محدودیت‌های محاسباتی و مسائل پیش رو در علوم کامپیوتر را در فصل‌های پنج و شش با عناوین پیچیدگی‌های محاسبات و مسائل حل ناشدنی به‌وسیله محاسبات بررسی می‌کند، که نقطه قوت آن برای ورود به مباحث فلسفه علوم کامپیوتر و نظریه محاسبات و اطلاعات است. به‌ندرت چنین کتابی به زبان ساده و مثال‌های بارز و در کنار آن اثبات‌های دقیق منطقی و ریاضی در موضوعات مذکور پیدا می‌شود که خواننده عام را به‌درستی با مفاهیم آشنا کند.
در فصل هفت دو نظریه بزرگ فعلی دنیای فیزیک،
یعنی نسبیت و مکانیک کوانتومی به‌تفصیل موردبررسی قرار می‌گیرند، ساده بودن زبان نویسنده در این فصل نیز با توجه به بررسی جامع مسائل مرتبط قابل‌تحسین است، ازجمله تفاسیر مختلف نظریه کوانتومی، عجایب پیش رو و عدم قطعیت هایزنبرگ، در هم تنیدگی کوانتومی و ناموجبیت، و در آخر پرسش‌ها بی‌پاسخ. در بخش مربوط به نسبیت نیز به همین روال پارادوکس‌های نسبیتی و جهان‌بینی نظریه نسبیت را بررسی می‌کند.
در فصل هشت نویسنده به مباحث مقدماتی فلسفه علم می‌پردازد و در فصل نه به بررسی ریاضیات و صدق گزاره های های ریاضیاتی می‌پردازد، از نقاط قوت این فصل بررسی مفصل محدودیت‌های منطق ریاضی و نظام اصول به قضایا و نتایج قضیه گودل و همچنین اثبات ساده‌ی شگفت‌انگیز قضایای آن است.
در فصل ده، نویسنده عناوین مرتبط و ارتباطات آنان را در شبکه‌ای مرتبط به هم نشان داده و با جمع‌بندی مطالب مطرح شده، مباحث و سؤالات بی‌پاسخ را پیش روی خواننده قرار می‌دهد که بررسی آن‌ها خارج از حوصله کتاب است و خواننده را به پیگیری سؤالات تشویق می‌کند.
کتاب حاضر، برای همه علاقه‌مندان به مباحث علمی و فلسفه آن، خاصه علاقه‌مندان به علوم کامپیوتر و ریاضیات، با دانش متوسط علمی، مناسب بوده و زمینه لازم را جهت ورود به مباحث فلسفه علم و درک ضرورت آن فراهم خواهد ساخت.

 

متن شما