لویاتان اشمیت، یکی از مفسرین صادق لویاتان ‌هابز

محمد قائم خانی / عضو کارگروه علوم انسانی و توسعه / [email protected]

لویاتان اشمیت، یکی از مفسرین صادق لویاتان ‌هابز

همان‌طور که از ابتدا انتظار می‌رفت، کتاب «لویاتان» کارل اشمیت، با کتب دیگری که درباره «لویاتان» هابز ترجمه شده، متفاوت است. اشمیت یک آلمانی نیمه اول قرن بیستمی است و بسیاری از ویژگی‌های متفکرین آلمانی در کتابش دیده می‌شود.

برخلاف اکثر کتاب‌های بازار، لویاتان او با مقوله‌های درونی لویاتان‌ هابز شروع نمی‌شود. او به دنبال این نیست که منظور هابز در فلان موضوع را دوباره توضیح بدهد و به عبارتی تفسیر کند. او چیز دیگری را جستجو می‌کند. او به دنبال نسبت‌هاست. نسبت‌های تاریخی، الهیاتی، فرهنگی و سیاسی. او می‌خواهد هابز و لویاتانش را در موقعیت‌های مختلف و در نسبت با حوزه‌های معنایی متفاوت بسنجد. ازاین‌رو خواننده کتاب اشمیت، با یک اثر کلاسیک در حوزه فلسفه سیاسی روبه‌رو نیست، بلکه با تأملات یک فیلسوف سیاسی درباره یک فیلسوف سیاسی دیگر و نقش او در تاریخ انسان مدرن مواجه است. ازاین‌رو کتاب می‌تواند برای بخشی از پژوهش گران فلسفه سیاسی جذابیت خاصی نداشته باشد، درحالی‌که برای بخش مهمی از پژوهشگران چندین حوزه فکری مختلف جذاب خواهد بود.
 یکی از مهم‌ترین وجوه توجه اشمیت، نگاه تاریخی به هابز است. این رویکرد، غیر از برشمردن جایگاه هابز در تاریخ فلسفه سیاسی است. این نگاه، در تاریخ به دنبال معنایی می‌گردد که هابز به زندگی انسان بخشیده است. او در پی آن است تا ببیند طرح کلی هابز برای انسان جدید چیست؟ او تنها به حکومت و نظریه هابز درباره آن نمی‌اندیشد، بلکه جایگاهی که حکومت در زندگی جدید داراست را موردتوجه قرار می‌دهد و نقش بی‌نظیر هابز را در این هویت بخشی مورد مداقه قرار می‌دهد. منظر مهم دیگر او، الهیاتی است. او بخش‌های زیادی را به رابطه لویاتان ‌هابز با لویاتان کتاب مقدس اختصاص می‌دهد تا معنای الهیاتی کار هابز را دریابد. ازنظر او تصویری هابز با لویاتان خود به متافیزیک و الهیات بخشیده، بسیار حیاتی و اساسی است. او به لویاتان صرفاً به‌عنوان نامی در کنار هزاران نام ممکن نگاه نمی‌کند، بلکه او را به تغییر بنیادین مفاهیم اساسی زندگی بشریت از دوره قدیم به دوره جدید نسبت می‌دهد. او سکولاریسم دنیای جدید را در تغییر تلقی لویاتان از کتاب مقدس به هابز می‌جوید و نقش ویژه فلسفه سیاسی هابز را مورد تأکید قرار می‌دهد.
در مورد مخالفان‌ هابز در دوره جدید هم هوشمندی اشمیت قابل‌تحسین است. او مخالفان فرهنگی هابز را از مخالفان سیاسی او جدا می‌کند. ازنظر اشمیت، عمده مخالفان فرهنگی هابز را فراماسون‌ها، عرفا، اعضای فرق مختلف مذهبی، کلیساها و رمانتیک‌ها هستند که نمی‌توانستند با حکومت مطلقه یک امر مصنوع بر انسان‌ها کنار بیایند. ازنظر او همه ‌کسانی که به درون بیش از بیرون اهمیت می‌دهند، به مقابله با طرح هابز پرداختند، منتها نه در سطحی سیاسی بلکه در سطوح فرهنگی. آن‌ها می‌خواستند حوزه درونی انسان را برایش نگه‌دارند که اتفاقاً به خاطر عدم دخالت دولت هابز در حوزه خصوصی، امکان این امر فراهم می‌شد. دسته دیگر مخالفان ‌هابز، رقبای سیاسی او بودند؛ لیبرال‌ها، مشروطه خواهان، کمونیست‌ها، و غیره. ولی اشمیت با بررسی دقیق خود نشان می‌دهد که همه این مکاتب، در بنیان خود دولتی هابزی را پیشنهاد می‌دهند، منتها در یک صورت خاص. و ادعای اشمیت این است که هابز اساساً درباره صورت حکومت حرفی نزده است، بلکه ماهیت و غایت آن را موردتوجه قرار داده است. او با تمرکز بر مفهوم قانون و قدرت و اقتدار، نشان می‌دهد که همه دولت‌های مدرن، چه آن‌ها که اهل تساهل‌اند و چه آن‌ها که به غلبه یک نگاه خاص بر جامعه متمایل‌اند، در بنیان خود هابزی و درنتیجه اقتدارگرا هستند. از چپ‌ترین گروه‌ها تا راست‌ترینشان، در اینکه هیچ فردی حق ندارد اقتدار دولتی که از او محافظت نماید را خدشه‌دار کند، پذیرفته‌اند. نقد جالب اشمیت آن است که رقبای هابز، بیش از لویاتان ‌هابزی هستند. ازنظر او هابز اطاعت محض از دولت را تنها زمانی موجه می‌داند که دولت هم حفاظت فیزیکی از شهروندان را تضمین کند، درحالی‌که رقبای او، درعین‌حال که تلویحاً این مسئله را می‌پذیرند، خواهان اطاعت شهروندان در چیزهایی علاوه بر قانون که از طرف دولت بر مردم حاکم می‌شود را خواهان‌اند. منتها در ظاهر از آزادی مردم یا آرمان‌های دیگر صحبت می‌کنند و محدود کردن حاکمیت را به‌عنوان هدف خود اعلام می‌کنند.

به نظر می‌رسد امروزه جامعه ایرانی نیاز شدیدی به ترجمه کتبی شبیه لویاتان کارل اشمیت دارد تا هابز را که بنیان امنیتی حکومت مدرن را نشان داده، از منظرهای فکری اساسی (و نه صرفاً محدود به فلسفه سیاسی) مختلف و بعضاً متضاد بشناسند تا بتوانند واقعیت امروز حکومت در ایران و چالش‌هایی که فرهنگ ایرانی با آن روبه‌روست، بشناسند.

 

متن شما