لطفاً چند بسته زیارت…!

ابوطالب صفدری / دانشجوی دکتری فلسفه علم / عضو کارگروه اخلاق و فناوری

لطفاً چند بسته زیارت…!

بورگمان در کتاب “فناوری و سیرتِ زندگیِ معاصر[۱]” تحلیل درخشانی از پیامدهای عمیق هستی‌شناسانۀ فناوری ارائه داده و آن را برای فهم وضعیت انسان معاصر به کار می‌بندد. محور اصلیِ تحلیل‌های او را دو مفهوم مصرف‌گرایی[۲] و فعالیت‌های کانونی[۳] تشکیل می‌دهد. در ادامه به‌طور مختصر با این دو مفهوم آشنا شده و از آن‌ها برای تحلیل یکی از پدیده‌های منطقه‌ایِ کشور خودمان استفاده می‌کنیم.

الف. مصرف‌گرایی

این روزها عبارت مصرف‌گرایی عبارتی آشنا و رایج است که زیاد به گوشمان می‌خورد. معنای مصطلحِ آن چیزی نیست جز مصرفِ زیاد. مصرفِ زیاد محصولات مختلف. اما بورگمان معنای عمیق‌تری از این عبارت مراد می‌کند. از منظرِ او مصرف‌گرایی ربطی به مصرفِ زیاد یا کمِ محصولات مختلف ندارد، بلکه عبارت است از مصرفِ یک محصول نهایی و عدمِ مشارکت در فرآیند تولید آن. او برای مثال به سیستم گرمایشی مدرن منازل اشاره می‌کند که در آن گرما به‌مثابه یک محصولِ نهایی به مصرفِ مشتریان می‌رسد. ما به این معنا مصرف‌گرا هستیم یعنی منتظرِ محصولِ نهایی هستیم بی‌آنکه مایل باشیم خودمان آن محصول را تولید کنیم یا در فرایند تولید آن شرکت داشته باشیم.

ب. فعالیت کانونی

فعالیت کانونی – مفهومی که بورگمان با الهام از هایدگر ابداع می‌کند- فعالیتی است که اساساً با مصرف‌گرایی ناسازگار است، به این معنا که ماهیتاً قابل‌تبدیل به یک محصول نهایی نیست. برای مثال مراسم شام خوردنِ یک خانواده که در آن‌همۀ اعضای خانواده مشارکت داشته و به چیزی فراتر از “رفعِ احساس گرسنگی” تبدیل می‌شود. وقتی اعضای خانواده اعم از فرزندان و والدین دورهم جمع می‌شوند، با یکدیگر به گفت‌وگو پرداخته و از احوال هم خبردار می‌شوند، یک فعالیت کانونی شکل می‌گیرد، چون به‌هیچ‌وجه قابل‌ارائه به‌صورت یک محصول نهایی نیست. خودِ فرآیند، همزمانْ محصول هم هست.

اکنون با استفاده از این دو مفهوم سعی می‌کنیم تا پدیدۀ زیارت از راه دور یا زیارت مجازی را تحلیل کنیم. کافی است این کلید‌واژه‌ها را جست‌وجو کنید تا با نتایجی مثل این مواجه شوید:

– با یک کلیک از هرجایی که هستید به امام حسین (ع) سلام کنید

-حرم حضرت علی (ع) را به‌طور مجازی زیارت کنید

-زيارت مجازی كربلای معلی با تصاوير سه‌بعدی + دانلود

-سرویس آنلاین زیارت از راه دور برای حرم امام رضا(ع)

در این عبارات روحِ مصرف‌گرایی به معنایی که در بالا اشاره کردیم به‌وضوح به چشم می‌خورد. تمایل عمیق به مصرفِ یک محصول، یعنی زیارت، آن‌هم با یک کلیک! اما آیا این امکان‌پذیر است؟ با استفاده از مفهوم فعالیت کانونی، به‌راحتی می‌توان زیارت را یکی از کانونی‌ترین فعالیت‌های موجود به‌حساب آورد. فعالیتی که به‌هیچ‌وجه قابل‌تبدیل به یک محصول نهایی نیست، بلکه یک فرآیند است. فرآیندی که مستلزمِ حضوری فیزیکی در فضای حرم و درگیریِ روحی با حال و هوای آن است. این فعالیت را نمی‌توان به ادایِ یک سری عبارتِ خاص تقلیل داد. البته کانونی بودن در این فعالیت آن‌قدر عمیق است که هنوز این نوع زیارت مجازی و از راه دور رواج پیدا نکرده، اما با عنایت به ولع مردم و مسئولین برای توسعه و مدرنیزاسیون افسارگسیخته، و با توجه به پیشرفت‌های انجام‌شده در حوزۀ فناوری‌های هولوگرام[۱]، اصلاً بعید نیست در سال‌های آینده شاهد رواج آن و کاهش اقبال به زیارت واقعی باشیم.

شاید بگویید خب برای کسانی که فرصت زیارتِ واقعی را ندارند این می‌تواند جایگزین خوبی باشد. شاید! ولی دقت کنیم اگر زیارت از راه دور تماماً جایگزین زیارت واقعی شود چه؟ یعنی اگر پیش خود فکر کنیم وقتی می‌توان بی‌تحمل هیچ رنجی، بی صرفِ هیچ زمانی برای جابه‌جایی و بی صرفِ هیچ هزینه‌ای برای اسکان و … می‌توان زیارت کرد، چرا باید همۀ این هزینه‌ها را متحمل شد؟ وقتی با زدن یک دکمه می‌توان چند بسته زیارت خرید! می‌توان زیارت را دربسته بندی‌های شیک مصرف کرد! چرا باید رنجِ سفر را متحمل شویم؟ حال‌آنکه از دیدگاهی دیگر خودِ این رنج بخشی از فرآیند زیارت است و پیامدهای خاص روحیِ خود را دارد.

نهایتاً اینکه بهتر آن است در این موارد اساساً لفظ زیارت استفاده نشود و به‌جای آن مثلاً از عبارت “بازدیدِ مجازی از حرم” به کار برود.

[۱]   این فناوری‌ها امکان حضور از راه دور را به صورت مجازی فراهم می‌آورند.

 

#زیارت_مجازی#زیارت#فناوری#مصرف_گرایی#اخلاق_و_فناوری

 

 

[۱] Technology and the Character of Contemporary Life

[۲] Consumerism

[۳] Focal Practice

متن شما