« فرصت در انسخده » ، روایتی از یک فرصت مطالعاتی

محمد نمازی/ دانشجوی دکتری فلسفه علم دانشگاه شریف

« فرصت در انسخده » ، روایتی از یک فرصت مطالعاتی

جناب آقای محمد نمازی، دانشجوی دکتری فلسفه علم دانشگاه شریف، در برنامه‌ای که اخیراً به همت کارگروه اخلاق و فناوری اندیشکده مهاجر در سالن سمینار گروه فلسفه علم برگزار شد به ارائه تجربیات خود از فرصت مطالعاتی‌شان در دانشگاه توئنته کشور هلند پرداختند.

متن زیر یادداشتی است که ایشان برای سایت اندیشکده مهاجر نگاشته‌اند، و در آن با لحن و بیانی دیگر مطالب ارائه‌شده در آن جلسه را به قلم آورده‌اند.

تأملی درباره فرصت

دکتری خواندن در ایران، داستان جالبی است. همراه شیرینی­ها و تلخی­هایی خاص. دانشجوی دکتری، طبق آئین­نامه­ها، باید تمام‌وقتش را در دانشگاه و برای تحقیق صرف کند. درعین‌حال، دانشجوی دکتری، پانزده‌ساله نیست! بلکه در حالت عادی حداقل ۲۴ ساله است. یعنی یا باید تقوی‌پیشه کند و تجرد گزیند و داشتن مدرک دکتری را بر فرزند داشتن در جوانی ترجیح دهد و یا خرقه زهد بر تن کند و نان‌وآبی بنوشد و گلیمی بر زیر پا و تمام‌وقتش را برای تحقیق کردنی صرف کند که هیچ مزد و اجرتی برایش دریافت نخواهد کرد. در این حالت دوم، یا باید بر دامان پدر، چنگ بزند و یا باید با سیلی صورتش را سرخ کند! هم تحقیق کند، به‌طور تمام­وقت و هم کار کند، به‌طور تمام‌وقت یا پاره­وقت! مخلص کلام اینکه، داستان دکتری خواندن در دانشگاه­های ایران، حاوی یک تعارض درونی است که شاید برای پخته شدن یا دل­سوخته شدن دانشجو، اینگونه طراحی‌شده است. این بحث، خود به مجال­های مفصل و رساله­ها نیاز دارد و هدف نوشتار حاضر نیست، اما چندان بی ربط هم نیست. فرصت مطالعاتی، می­تواند مجالی برای تجربه تحقیق به‌عنوان شغل اصلی باشد. چند­ماه جدایی از فضای کار و زندگی پر­مشغله داخل کشور و پرداختن به یک موضوع تحقیقاتی به‌عنوان مشغله اصلی. هرچند که کمک‌هزینه فرصت هم، حاوی همان تعارض پیش­گفته هست و چنان طراحی‌شده است که کفاف هزینه­های یک دانشجوی تنها را به‌زور بدهد. خلاصه، فرصت مطالعاتی، واقعاً فرصت است و به همه هزینه­هایش می­ارزد.

انسخده کجای این دنیاست؟

کسی که در تهران زندگی می­کند، شنیدن نام انسخده برایش کمی غریب است. شهری در شرق هلند و چسبیده به آلمان که از قضای روزگار، دانشگاه تکنولوژی توئنته در آن تأسیس‌شده است. و از همان قضای روزگار، در این دانشگاه استادی بری[۱] نام هست ! که در برنامه تحقیقاتی­اش بر موضوع« ارزش و تکنولوژی» تمرکز دارد. من سال ۱۳۹۱، با خواند مقاله « فلسفه تکنولوژی بعد از چرخش تجربی» با فیلیپ بری و دغدغه­هایش در فلسفه تکنولوژی آشنا شدم. دغدغه عدم توجه به یک نظام ارزشی جامعه در فلسفه تکنولوژی معاصر، که در مقاله مذکور بیان شده بود، برای من آن‌قدر جالب بود که هم موضوع رساله­ام را تا حدود زیادی جهت­دهی کند و هم برای گذراندن فرصت مطالعاتی در کنار این استاد هلندی، مشتاقم کند. مردی بلند­قامت، صبور، ساده و متین که بسیار ساده می­نویسد، ساده حرف می­زند و منظم و شفاف فکر می­کند. از قضای روزگار، بری هم آن زمان درگیر انجام پروژه­ای برای اتحادیه اروپا بود که در بخشی از آن، به مقایسه نظام ارزشی فرهنگ­ها و کشور­های مختلف می­پرداخت. لذا برای او هم جذاب بود که یک دانشجوی دکتری ایرانی که سعی می­کند بر موضوع ارزش­ها­ی اسلامی و تکنولوژی تمرکز داشته باشد، همراه تیم تحقیقاتی او باشد. معمولاً اتفاقات آن­گونه که فکر نمی­کنیم، رخ می­دهد! کسی با این علائق، در دورترین نقطه هلند به مرکزش، باشد. اما این موضوع، گرچه در ابتدا برایم اتفاقی می­نمود، الآن اتفاق نیست. بلکه دانشگاه اصلی شهر انسخده، یعنی توئنته، که یکی از چهار دانشگاه صنعتی هلند است، برای ایجاد ترکیبی جدید و نشان دادن تجربه­ای موفق از ارتباط نزدیک علوم مهندسی و علوم اجتماعی و پیاده­سازی  تکنولوژی­های مدرن در یک جامعه نمونه، یعنی فضای زندگی[۲] دانشگاه ایجاد شده است. جایی به‌دوراز هیاهو و مسائل اجتماعی مرکز کشور. در انسخده که سرشار از زیبایی­های طبیعی است، می­توان نمونه­ای از تعامل، انسان، تکنولوژی و طبیعت را هم در مقام تفکر و نظر و هم در مقام زندگی مشاهده کرد. جنگی که ما سال‌هاست در دانشگاه شریف به خاطر حضور گروه فلسفه علم و تا حدودی مدیریت، با آن مواجهیم که دانشگاه صنعتی که جای علوم انسانی نیست؛ آنجا به یک صلح بلکه یک رفاقت و همراهی تبدیل شده است. شعار دانشگاه یعنی« فناوری­های سطح بالا، در تعامل و تماس با انسان»[3] هم ، چنان انتخاب شده است که این نزدیکی و همراهی را در مرکز توجه دانشگاه نشان بدهد. دانشگاه قصد دارد تا متخصصانی برای حل مسائل آینده جهان، تربیت کند؛ لذا معتقد است که بدون توجه هم‌زمان به تکنولوژی­های مدرن به‌خصوص، بایو، نانو و آی­تی، و توجه به علوم اجتماعی و رفتاری همچون مدیریت، سیاست‌گذاری، فلسفه، روانشناسی، روش آموزشی و …؛ هدفش محقق نخواهد شد. دانشگاه پنج دانشکده دارد؛ دانشگاه علوم  اجتماعی، رفتاری و مدیریت ( BMS)، تکنولوژی مهندسی( CTW)، علوم کامپیوتر و ریاضی و مهندسی الکترونیک( EEMCS/EWI)، علم و تکنولوژی( TNW)، سامانه اطلاعات جغرافیایی و مطالعات زمین( ITC) و پنج مرکز تحقیقاتی؛ MESA+: موسسه نانو­تکنولوژی، موسسه تکنولوژی بیودارو و داروی تکنیکی[۴]، موسسه تحقیقات  ICT در کانتکست، موسسه مطالعات حکومت­داری و نوآوری، موسسه علم اطلاعات جغرافیایی و مطالعات زمین و برنامه­ریزی برای مهندسی علم­محور [۵]. دانشگاه توئنته، به‌شدت بر فضای دانشگاهی[۶] خاصش تأکید دارد که به نظر می­رسد به همان تلاش برای تبدیل به نمونه­ای از زندگی بر پایه تکنولوژی مدرن در تعامل با طبیعت بازمی­گردد.

مردان بی­ادعا!

ما معمولاً ادعا زیاد داریم. ادعاهای بزرگ از زبان و رفتار مدیران کشور گرفته تا اساتید دانشگاه و مردم، دیده و شنیده می­شود. معمولاً اساتید علوم انسانی به‌واسطه کلی و بزرگ بودن، موضوعاتی که با آن‌ها سروکار دارند، ادعاهای بزرگ­تری دارند. که مثلاً ما فلان مدل را داریم، یا بهمان نظریه را تولید کرده­ایم و امثال این‌ها. خب به‌واسطه برخورداری از منابع دینی بی­نظیر و فرهنگی غنی، حرف­های بزرگ زدن تا حدودی هم مورد انتظار است؛ اما متأسفانه معمولاً ادعاست. در گروه فلسفه علم، تکنولوژی و جامعه دانشگاه توئنته، چند نفر از بهترین اساتید حوزه فلسفه تکنولوژی حال حاضر دنیا حاضرند؛ اما در قول و عمل این اساتید، حرف­های بزرگ یا گردنکشی و احساس حاکمیت بر دانشجو و مردم، به‌هیچ‌وجه دیده نمی­شود. فرصت مطالعاتی، اگر قرار باشد چند درس به من آموخته باشد، در کنار ترکیب ویژه دانشگاه که در بالا به آن اشاره کردم، روش علمی و منش اساتید، یکی دیگر از آن‌هاست. گروه فلسفه دانشگاه توئنته، جلسات متعددی داشت که دو­تایش که من در آن‌ها شرکت می­کردم، نشان­دهنده همین منش و روش بود. اولی جلسه گروه فلسفه که اساتید و دانشجویان دکتری، می­نشستند و هر کس سه دقیقه از کار­های علمی و غیرعلمی، ماه قبلش می­گفت و جای کسی در جلسه از پیش تعیین‌شده نبود که مثلاً آقای فربیک[۷] که آن زمان مدیر گروه بود، باید بالا بنشیند، یا دانشجو باید پایین بنشیند و این حرف­ها. و البته اساسی­تر اینکه، دانشجوی دکتری آدم حساب شده بود ! و در جلسه ماهانه گروه، بازی داده می­شد ! دومی ،جلسه همکاران فیلیپ بری بود که حول موضوع ارزش­ها و تکنولوژی کار می­کردند. بری، استاد تمام بود و چند استادیار، دانشجوی دکتری و دانشجوی ارشد، عضو تیم تحقیقاتی او به‌حساب می­آمدند که همه­شان بخشی از یک برنامه تحقیقاتی بزرگ را کامل می­کردند. در جلسه مذکور، همه این همکاران، حتی دانشجوی ارشد هم حضور داشت. کارکرد جلسه، نظر دادن درباره هر متنی بود که یکی از اعضا از بری گرفته تا دانشجوی ارشد، قصد داشت به‌عنوان مقاله، فصل کتاب یا… منتشر کند. همه باید متن را از قبل می­خواندند. متن در جلسه به‌طور صفحه به صفحه موردبررسی قرار می­گرفت و همه نظرشان را می­گفتند. صاحب متن، حتی اگر بری بود، نظرات را حتی اگر دانشجوی ارشد، بیان کرده بود، با دقت گوش می­کرد و اگر بقیه تائید می­کردند، متنش را اصلاح می­کرد. اما ما همچنان درگیر مسائل بسیار زشت و زننده استاد و دانشجویی هستیم. مثلاً خودم در همین دوره، از یکی از اساتید داخلی برای پیشبرد مباحثم با بری درباره ارزش و تکنولوژی سؤالاتی را پرسیدم که استاد عزیز جواب نداد. بعد­ها به کسی فرموده بود که فلانی می‌خواهد با استاد خارجی مقاله بدهد و سؤالاتش را از من پرسیده ! یا خودشان به من فرمودند که تو اگر تاکسی داشته باشی و دوستت آن را امانت از تو بخواهد به او می‌دهی؟ با توجه به اینکه تاکسی وسیله کار و امرارمعاش تو است؟ و خود استاد عزیز اضافه کرد که دانش من هم مانند همان تاکسی است که منطقی نیست در اختیار تو قرار بدهم.( این جمله آخری نقل به مضمون است). که می­توان برای این بیان استاد عزیزم، ساعت­ها حرف زد و بیشتر از آن گریست؛ که اینجا نه جای بیشتر حرف زدن است و نه جای گریستن. به‌راحتی می­توان فهمید که اشکال کار، به‌خصوص در علوم انسانی در کجاست، که این اشکال با همایش و کنگره و سمینار و … حل نمی­شود. استاد عزیزم به من فرمود که "آقای بری از خدایش هست که با من مقاله بدهد"؛  که گرچه این‌طور نیست، اما این‌طور هم نیست که اساتید ما به لحاظ علمی، خیلی چیزی از هلندی­ها کم داشته باشند، بلکه مشکل جایی دیگر است. فرصت به من فهماند که یکی از مسائل اساسی ما در علوم انسانی چیست و فکر می­کنم که بعید بود این فهم را بدون این فرصت کسب می­کردم.

گروه فلسفه علم، تکنولوژی و جامعه

گروه فلسفه، رویکردی کاملاً کاربردی دارد. این گروه قطعه­ای از جورچین دانشگاه است که در بالا به آن اشاره کردم. لذا هر سه گروه پژوهشی، یعنی اخلاق تکنولوژی، با مدیریت بری، فلسفه ارتباطات انسان- تکنولوژی با مدیریت فربیک و فلسفه علم در کاربرد با مدیریت خانم میک بون[۸]، سعی می­کنند کاملاً کاربردی باشند و مسئله­ای از مسائل جامعه انسانی را حل کنند. از دل این نگاه کاربردی است که جایی مانند آزمایشگاه طراحی[۹] شکل گرفته است. جایی که اساتید و دانشجویان مهندسی و علوم اجتماعی، در کنار هم، سعی می­کنند که ابزار­های تکنیکی را با ملاحظات اجتماعی طراحی کنند. و این درس دیگری است که از فرصت آموخته­ام. ما سال‌هاست درگیر مباحث طولانی درباره امکان تولید علم دینی یا فناوری اسلامی و امثال این‌ها هستیم. با صرف هزینه و وقتی بسیار بالا. اما استاد و دانشجوی هلندی، با ذکر چند مثال، امکان جا­گیری ارزش در تکنولوژی را اثبات کرده و مشغول کار شده است. ما کاربرد را فراموش کرده­ایم یا فکر می­کنیم تا همه مسائل نظری، به‌غایت، حل نشود، راهی برای کاربرد وجود ندارد، درحالی‌که مهندس هلندی دارد بر اساس ارزش­های خودش ربات طراحی می­کند.

درس­های دوره ارشد هم به‌گونه‌ای طرح می­شود که وجه­ای کاربردی داشته باشد؛  فلسفه تکنولوژی، مطالعات علم و تکنولوژی، تئوری­ها و روش­های فلسفی، تکنو­لب( برای آشنایی دانشجویان با پیشرفت­های تکنولوژیک دانشگاه)، اخلاق تکنولوژی، فلسفه و تاریخ علم و تکنولوژی، انسان­شناسی فلسفی و تکنولوژی، جامعه، سیاست و تکنولوژی ، تکنولوژی و نظم اجتماعی.

ارزش­های اسلامی و تکنولوژی

آقای بری به‌شدت علاقه­مند بود تا با نظام ارزش­های اسلامی آشنا شود. اتحادیه اروپا در سندی ارزش­های اساسی و زیرمجموعه­هایش را تعیین کرده و بری این سند را به‌عنوان نمونه به من داد، تا چیز مشابهی به او ارائه کنم. اما متأسفانه ما نظام ارزش­های تدوین‌شده دقیقی نداریم! این درس دیگری بود که از فرصت آموختم بسیاری از چیز­هایی که بالقوه از آن‌ها برخورداریم، در مقام عمل وجود ندارند، زیرا درباره آن‌ها کار نشده است. این واقعیت دیگری است که می­توان درباره­اش گریست. که جای آن اینجا نیست. من سعی کردم تا نظام اولیه­ای از ارزش­های اسلامی، به‌طورکلی آماده و با آقای بری درباره آن بحث کنم. این کار را تا حدودی پیش بردیم. یکی از چالش­های اصلی ما در مباحث این بود که این ارزش­ها چگونه بر تکنولوژی تأثیر خواهند داشت. که برای حل این چالش، بحث ما به‌سوی نیاز­های انسان و تعریف زندگی خوب و رذایل و فضائل اخلاقی از دیدگاه اسلام رفت و مکتوباتی در این خصوص به آقای بری ارائه کرده و درباره آن‌ها بحث کردیم.

جلسات متعددی با اساتید گروه­های فلسفه و سیاست‌گذاری و مطالعات علم و فناوری داشتم. در اکثر جلسات، اساتید به‌شدت علاقه­مند به شناخت نظام ارزش­های اسلامی و تفاوت تکنولوژی در جامعه اسلامی و غرب بودند. همچنین برخی از ایشان به‌درستی تأکید داشتند که نخستین گام پس از فهم کلی ارزش­ها، تعریف آن‌ها درزمینهٔ مشخص و تبدیل آن‌ها به معیار­هایی برای طراحی است.

خاتمه

هدف از طرح مباحث بالا، نه تعریف از غیر و نه تضعیف و تحقیر خودمان بود، بلکه تذکراتی برای حرکت با دقت و انرژی بیشتر بود. یکی دیگر از برداشت­های مهم من از فرصت این بود که انرژی، دغدغه و علاقه­ای که در بین ما هست، به‌هیچ‌وجه "آنجا" یافت نمی­شود. اشتباه نشود؛درباره هوش حرف نمی­زنم، بلکه حرف از انگیزه و دغدغه است. ما داشته­های فوق­العاده­ای داریم که باید با فهم درست و روش درست، از آن‌ها استفاده کنیم. متأسفانه به نظام آموزشی و تحقیقی موجود و روش استاد- دانشجویی، رایج، حداقل در حوزه­ای که ما بر آن تمرکز داریم، چندان امیدی نیست. لذا نباید وقت و انرژی را هدر داد، بلکه باید تلاش کرد با حرکت­هایی متفاوت با نظام­های دانشگاهی موجود، کار­ها را پیش برد. به نظر من اندیشکده مهاجر یکی از این حرکت­هاست و امیدوارم به بیماری­های آن نظام مریض دچار نشود.

 

 

#انسخده#هلند#فرصت_مطالعاتیفلسفه_علم#تکنولوژی

 

[۱] Philip Brey

[۲] campus

[۳] High tech, human touch

[۴] INSTITUTE FOR BIOMEDICAL TECHNOLOGY AND TECHNICAL MEDICINE

[۵] PROGRAMME FOR SCIENCE BASED ENGINEERING

[۶] campus

[۷] Peter-poel verbeek

[۸] Mike boon

[۹] Design lab

متن شما