داستان یک اشتباه : چرا هدایت تحصیلی به هدایت تحمیلی تبدیل شد؟

داستان یک اشتباه : چرا هدایت تحصیلی به هدایت تحمیلی تبدیل شد؟

در تمام نظریه‌های اخلاقی که اخلاق تکنولوژی و نیز اخلاق فاوا ذیل آن قرار می‌گیرند، یکی از مباحث مهم و جدی، حل ناسازگاری‌ها و تعارضات اخلاقی‌ است. به‌عبارت‌دیگر موقعیت‌های فراوانی وجود دارد که در آن‌ها با تعارض یک یا چند ارزش اخلاقی مواجه ایم و باید سعی کنیم تا برون‌رفتی برای آن‌ها بیابیم.

ابوطالب صفدری

عضو کارگروه اخلاق و فناوری / دانشجوی دکترای فلسفه علم / دانشگاه صنعتی شریف

در ادبیات اخلاق تکنولوژی روش‌هایی برای حل تعارضات مذکور پیشنهاد شده که در جای خود بایستی مورد مداقه واقع شوند. در این نوشتار سعی می‌کنیم تا به واکاویِ یکی از مصداق‌های داخلی این تعارضات بپردازیم.

شرح ماوقع

برای شروع بد نیست نگاهی به گزارش روزنامۀ دنیای اقتصاد در تاریخ پنجم مرداد ۹۵ داشته باشیم[۱]:

به دنبال ایجاد نرم‌افزار هدایت تحصیلی اجباری آموزش‌وپرورش و اعتراض خانواده‌ها مبنی بر اینکه فرزندانشان باوجود بی‌علاقگی و کسب معدل‌های بالا، ناچار می‌شوند تن به رشته‌هایی دهند که هیچ علاقه‌ای به آن ندارند، روز یکشنبه علی‌اصغر فانی وزیر آموزش‌وپرورش با معاونان خود جلسه اضطراری گذاشت و از نزدیک در جریان مشکلات خانواده‌ها و دانش‌آموزان قرار گرفت. حمیدرضا کفاش، معاون پرورش و مشاوره وزارت آموزش‌وپرورش در گفت‌وگو با ایران آنلاین، در این خصوص گفت: هر خانواده‌ای اعتراضی داشته باشد به‌طورجدی بررسی می‌شود. در حقیقت یک توصیه‌نامه به خانواده‌ها دادیم. این البته فقط توصیه‌نامه است نه الزامی وجود دارد و نه اجباری. ما به خانواده‌ها درباره استعداد دانش‌آموزانشان می‌گوییم و این درنهایت خود آن‌ها هستند که تصمیم می‌گیرند.

ماجرا ازاین‌قرار است که وزارت آموزش‌وپرورش تصمیم می‌گیرد تا در راستای خودکارسازی و دقیق‌تر کردنِ فرآیند هدایتِ تحصیلی دانش‌آموزان دبیرستانی، یک نرم‌افزاری ویژه را طراحی نماید[۲]. اما استفاده از این نرم‌افزار منجر به نتایج غیرمنتظره‌ای شده و اعتراض نسبتاً گستردۀ والدین و دانش‌آموزان را به همراه می‌آورد. دلیل این امر هم اجباری است که این نرم‌افزار در فرآیند هدایت تحصیلی اعمال می‌کند. این نرم‌افزار در کنارِ میانگین نمرات و نتایج مشاوره‌ای، نیاز آتی کشور را هم در تولید نتیجۀ نهایی دخیل می‌کند. ازآنجاکه تمایل برای تحصیل در رشتۀ پزشکی به‌شدت افزایش‌یافته، متعاقباً تعداد داوطلبان رشتۀ تجربی هم با افزایش چشمگیری مواجه شده است. برای مثال می‌توان به توزیع داوطلب در کنکور سراسری سال گذشته اشاره کرد[۳]:

-رشتۀ ریاضی:۱۶۲ هزار نفر

-رشتۀ علوم انسانی: ۱۶۱ هزار نفر

-رشتۀ تجربی: ۵۱۹ هزار نفر

چنانکه مشاهده می‌شود تعداد داوطلبان رشتۀ تجربی، تقریباً ۲ برابر مجموعِ داوطلبان ریاضی و علوم انسانی‌ است! به همین خاطر نرم‌افزار هدایت تحصیلی مانع از ورود دانش‌آموزان به این رشته می‌شود. اما این اجبار و تحمیل منجر به نارضایتی‌ها فراوان در سراسر کشور شده که موفقیت این پروژه را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است[۴].

این اعتراضات و نارضایتی‌ها به‌روشنی نشان می‌دهند که صرفاً بُعدِ فنی مصنوعات تکنولوژیک نیست که اهمیت دارد و نادیده‌ انگاشتن ابعاد انسانی این مصنوعات و محصولات می‌تواند منجر به شکست کل پروژۀ توسعۀ آن‌ها شود. در ادامه سعی می‌کنیم تا ابعاد اخلاقی این رویداد را به‌اجمال واکاوی کنیم.

در این موردِ مطالعاتی با تعارض دو ارزش اخلاقی مواجهیم :

-آزادی عمل[۵] و احترام به استقلال افراد

-رفاه اجتماعی

نکتۀ اول اینکه این دو ارزش، ارزش‌هایی اخلاقی محسوب می‌شوند چراکه آزادی عمل و استقلال افراد ارزشمند است، نه به خاطر آنکه برای مثال منجر به سود اقتصادی می‌شود (اگرچه احتمالاً منجر به سود اقتصادی هم بشود، اما این منفعت اقتصادی در درجۀ اولِ اهمیت قرار ندارد) بلکه به دلیلِ ارزشمندیِ ذاتی انسان و لزوم حفظ احترام و عزت او. رفاهِ اجتماعی نیز نهایتاً به رفاه تک‌تک انسان‌ها منجر می‌شود و به همین دلیل واجد ارزشِ اخلاقی است.

از طرفی والدین و دانش‌آموزان بایستی در انتخاب رشتۀ تحصیلی خود آزادی عمل داشته باشند و استقلال فردیِ آن‌ها حفظ شود؛ از طرف دیگر این انتخاب باید متناسب با سیاست‌های کلی جامعه باشد تا توازن و تعادل بین نیروهای مختلف موردنیاز کشور برقرار شود. این مستلزم آن است که والدین و دانش‌آموزان، تا حدودی نه بر اساس خواسته و میلِ خود، که بر اساس نیازها و سیاست‌گذاری‌های کلان کشور اقدام به انتخاب رشته کنند.

کارفرمای این پروژه یعنی وزارت آموزش‌وپرورش، به‌تبع نگاه کلان و کلیِ خود، ارزش دوم را بر ارزش اول اولویت می‌دهد؛ درحالی‌که مخاطبان این پروژه یعنی والدین و دانش‌آموزان، طبق ارزش‌ها و سلایق شخصی خود عمل کرده و ارزش اول را ارجح می‌دانند. ارزش اول یک ارزش بنیادین انسانی و ارزش دوم یک ارزش بنیادین اجتماعی است. به عبارتی، نه می‌توان از اولی صرف‌نظر کرد و نه از دومی. همین هم باعث می‌شود تا در نگاه اول با نوعی تعارض لاینحل بین دو ارزش بنیادین مواجه باشیم.

باکمی تأمل می‌توان پی برد که دست‌کاری ارزش رفاه اجتماعی کار راحتی نیست. به این معنا که به‌راحتی نمی‌توان کاری کرد – اگر اصلاً بتوان چنین کاری انجام داد!- که مثلاً  به‌نوعی، کشور در ده سال آینده به ۱۰۰ هزار پزشک نیازمند شود تا هجوم دانش‌آموزان به سمت این رشتۀ تحصیلی موجه باشد. به‌عبارت‌دیگر رفاه اجتماعی منوط به شرایطی است برآمده از جمع و نه برآمده از یک شخص خاص، تازه این غیر از شرایطی است که حتی توسط جامعه نیز غیرقابل‌کنترل است – مثلاً شرایط آب و هوایی خاصی که منجر به افزایش یا کاهش بیماری می‌شود-.

بنابراین دست‌کم در نگاه اول بهتر آن است که آزادی عمل را مورد مداقه قرار دهیم. در این مورد چنین به نظر می‌رسد که با یک سلسله روشنگری‌ها در اذهان والدین و دانش‌آموزان، ترغیب آن‌ها برای انتخاب رشته‌های دیگر کار ناممکنی نباشد. البته این امر مستلزم یک طرحِ فرهنگی تدریجیِ – که در مورد مدت‌زمان آن باید مطالعات و مباحثات دقیقی صورت گیرد- و کاملاً حساب‌شده می‌باشد. و دقیقاً همین هم نقطه‌ضعف اصلی مسئولان وزارت آموزش‌وپرورش محسوب می‌شود. به‌عبارت‌دیگر مسئولان این وزارتخانه برای موفقیت این پروژه و پیش از عملیاتی کردن آن، بایستی بسترهای انسانی – فرهنگی لازم را فراهم می‌کردند. برای مثال می‌شد که این پروژه در دو فاز فرهنگی و فنی تعریف می‌شد.

فازِ فرهنگیِ پروژه که بسیار زمان‌برتر و پیچیده‌تر از فاز فنی است، عهده‌دار تغییر دیدگاه‌های مردم و دانش‌آموزان مطابق با نیازهای واقعی جامعه است. استفاده از رسانه‌های گروهی، جلسات والدین با مسئولین مدارس و … می‌تواند بخش‌هایی از این فاز فرهنگی باشد.

 

#هدایت-تحصیلی#تعیین-رشته#اخلاق-و-فناوری#تکنولوژی

 

[۱] http://donya-e-eqtesad.com/news/1061766

[۲]  در لینک زیر می‌توانید اطلاعات مبسوطی از این نرم‌افزار بیابید:

http://negareshebartar.com/ نرم-افزار-های-روانشناسی/نرم-افزار-هدایت-تحصیلی-پایه-نهم/

[۳]    منبع این آمار را در لینک زیر می‌توانید بیابید:

http://www.mehrnews.com/news/3695477/ روند-کاهش-آمار-داوطلبان-کنکور-علوم-تجربی-درصدر-تقاضای-کنکوریها

[۴]  برای مرورِ برخی از این اعتراضات، کافی‌ست عبارت" اعتراض به هدایت تحصیلی" را جست‌وجو کنید.

[۵] Autonomy

متن شما