گزارش جلسه هجدهم حلقه تخصصی اخلاق و فناوری

کارگروه اخلاق و فناوری

گزارش جلسه هجدهم حلقه تخصصی اخلاق و فناوری

در این جلسه پس از بحث و بررسی پیرامون مباحث ستادی کارگروه، به بحث‌های علمی پرداخته شد. آقای صفدری صورت اصلاح‌شده از مقاله‌ی خود تحت عنوان «ارزیابیِ وب‌سایت‌های ایرانی از منظر اخلاقِ حریم خصوصی» که به نحو بنیادینی حک‌واصلاح و آماده‌ی ارائه جهت داور‌ی‌ست را ارائه کرد.

چکیده‌ی این مقاله به این شرح است:

در این مقاله پس از بررسی انواع مختلف نظریاتِ اخلاقیِ حریم خصوصی، همدلی خود را با یکی ازنظریات متأخر و تأثیرگذار در این حوزه یعنی نظریۀ یکپارچگیِ بافتاری  ابراز می‌کنیم. سپس در گام بعدی به بررسی وضعیت وب‌سایت‌های ایرانی از منظر مسائل حریم خصوصی می‌پردازیم. در این مرحله با استفاده از افزونۀ گاستری نشان می‌دهیم که بسیاری از این وب‌سایت‌ها به تعقیبِ اطلاعاتی و برخطِ کاربران خود می‌پردازند، و این در حالی است که هیچ‌کدام از آن‌ها هیچ نوع سیاست یا اطلاع‌رسانیِ شفافی دربارۀ مسائل حریم خصوصی ندارند، حال‌آنکه تمام همتایان این وب‌سایت‌ها در کشورهای دیگر مواضع خود را در قبال این مسئله به‌طور کاملی روشن کرده‌اند. در گام بعدی با استفاده از چهارچوب نظریِ مشخص‌شده در گامِ اول، و تمرکز بر دومین وب‌سایتِ پرارجاع ایرانی یعنی فروشگاه مجازیِ دیجی‌کالا، یک چهارچوبِ اخلاقی برای آن پیشنهاد می‌دهیم.

سپس بخش عمده‌ای از جلسه به مباحثه فصل ۵ از کتاب اخلاقی سازی فناوری اختصاص یافت که خلاصه آن به شرح زیر توسط آقای حسین ریاحی نگاشته شده است.

فصل پنجم از کتاب اخلاقی سازی فناوری

فربیک معتقد است، اخلاق فناوری دیگر نباید به‌عنوان یک محافظ انسان‌‌ها در برابر خطرات نگریسته شود، بلکه فناوری جدای از انسان نیست و به شکل اجتناب‌ناپذیری به‌واسطه‌گری سوژه می‌پردازد لذا عمل اخلاقی نیز چیزی جز تلاش برای صورت بخشی به این برسازی سوژه نخواهد بود. بدین ترتیب علاوه بر مصرف‌کنندگان فناوری، نقش طراحان نیز برجسته می‌گردد. ازنظر فربیک می‌توان طراحان را اخلاقدانان عملی (Practical ethicist) دانست که از ماده به‌جای ایده‌ها برای هدایت اخلاقی (شکل‌دهی به سوژه) استفاده می‌نمایند.
وظیفه اخلاقی طراحان در دو سطح دسته‌بندی می‌گردد. یکی سطح حداقلی و منفعلانه که در آن صرفاً تأثیرات واسطه گرانه فناوری مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. دوم سطح حداکثری و فعالانه که طراحی به هدف ایجاد یک نوع خاصی از واسطه‌گری طراح می‌گردد. این سطح دوم همان ایده‌ای است که آهتریوس از آن با عنوان اخلاقی سازی فناوری (Moralizing technology) نام می‌برد.  این ایده با مخالفت‌های متعددی روبرو شده است. منتقدان اولاً این ایده را باکرامت انسانی در تناقض دیده‌اند زیرا که به‌وسیله درون نگاری ارزش‌ها در برخی از فناوری آزادی عمل و نیت انسان را مخدوش می‌سازیم. دموکراسی نیز که با اعطای قدرت به سیاستمداران توسط مردم، تلاش می‌کرد فضا برای به ظهور رسیدن انواع گوناگون زندگی‌های خوب فراهم گردد با تکنوکراسی به وجود آمده از این ایده تهدید می‌شود. درواقع این ایده قدرت را از سیاستمداران به دست طراحان منتقل می‌سازد و نتیجه‌ای جز قرار دادن انسان در ید قدرت تکنولوژی در بر نخواهد داشت.‌
فربیک در پاسخ به این انتقادات معتقد است اولاً محدود شدن آزادی به معنای نقض کرامت انسانی نیست، پدیده‌هایی مثل قانون نیز در حال محدودسازی آزادی ما هستند اما کسی متعرض آن نمی‌شود. ثانیاً واسط‌گری‌های درون نگاری شده لزوماً به تعطیلی قوای شناختی انسان منجر نمی‌شود بلکه به طرق مختلفی همچون اقناع به انسان پیشنهاد شیوه‌ای دیگری از تعامل با جهان را ارائه می‌کنند.‌ علاوه بر این چه بخواهیم و چه نخواهیم فناوری در حال واسطه‌گری سوژه انسانی است لذا بهترین راه برای ما این است که با دخالت به‌صورت فعالانه این واسطه‌گری را هدایت کنیم. این هدایت البته می‌تواند به کمک یک متد دموکراتیک صورت گیرد صورت گیرد یعنی نظرات همه طرف‌های درگیر با فناوری در طراحی آن لحاظ گردد.
در ادامه فربیک تلاش می‌کند گام‌های یک متد دمکراتیک برای توسعه شکل دلخواهی از اخلاقی سازی تکنولوژی را ترسیم نماید. در گام اول پیش‌بینی واسطه‌گری قرار دارد که امری چالش‌برانگیز است. درواقع به علت ویژگی تحقق چندگانه (Multi stability)در فناوری‌ها این پیش‌بینی با دشواری‌هایی روبرو است. در واسطه‌گری نهایی یک فناوری استفاده کننده، طراح و خود تکنولوژی با تأثیرات ناخواسته‌اش دخالت دارند. علی‌رغم این دشواری مسئولیت اخلاقی برای پیش‌بینی این تأثیرات کاسته نمی‌شود بلکه ما باید بیشترین تلاش خود را برای حدس زدن تأثیرات یک فناوری بر سوژه‌های انسانی انجام دهیم. فربیک سه روش خیال‌پردازی اخلاقی (Moral Imagination) ارزیابی برساختگرایانه تکنولوژی (Constructive tech assessment ) و سناریو‌ها را به‌عنوان روش‌هایی برای پیش‌بینی مطرح می‌سازد. این روش‌ها درمجموع با در نظر گرفتن نظرات طرف‌های گوناگون تأثیرگذار در فرآیند توسعه فناوری می‌توانند به ما در رسیدن به تصویری در مورد چگونگی واسطه‌گری فناوری کمک کنند.
در گام دوم باید به ارزیابی اخلاقی فناوری‌های درحال‌توسعه بپردازیم. فربیک روش تحلیل سهامداران (Stakeholder analysis) را برای این کار مناسب می‌داند . در این روش همه استدلال‌های اخلاقی برای توسعه یک فناوری جمع‌آوری می‌گردند و با سبک و سنگین کردن و تعیین اولویت‌ها ارزیابی اخلاقی نهایی به دست می‌آید. البته  فربیک تأکید ‌می‌کند که باید ارزیابی واسطه‌گری‌هایی که شامل واسطه‌گری‌های قصد شده توسط طراحان، واسطه‌گری‌های ضمنی و پیش‌بینی‌نشده فناوری و همچنین نوع واسطه‌گری ( اجبار، اقنا، اغوا) به این نوع از تحلیل افزوده گردد.
در گام آخر فربیک به روش‌های اخلاقی سازی می‌پردازد. دو روشی که پیش‌ازاین مورداستفاده قرار می‌گرفتند روش درون نگاری اخلاقی (Moral Inscription) و طراحی حساس به ارزش (Value sensitive design). روش نخست بیشتر روشی برای بازطراحی ابزارهای فناورانه است که در آن تلاش می‌شود منطق استفاده کننده با منطق طراح برای شکل گرفتن بهترین کارکرد ابزار منطبق گردد.‌ نقد جدی به این روش این است که اولاً در راستای ارزش خاص طراحی نشده است و دوم این‌که به تأثیرات ناخواسته فناوری توجه ندارد.  طراحی حساس به ارزش اما یک روش جدی برای درون نگاری ارزش‌هاست چنان‌که نمونه‌های آن در بروزهای اینترنتی برای تحقق شدن ارزش رضایت آگاهانه مورداستفاده گرفته است. در این روش سه سطح مفهومی (تنقیح مفهوم اخلاقی موردنظر) تجربی( برسی معنای آن ارزش در بافتار) و تکنیکی( چگونگی طراحی برای محقق ساختن آن ارزش خاص)  موردتوجه قرار می‌گیرد. ازنظر فربیک در این روش نیز به تأثیرات ناخواسته و پسینی فناوری در یک بافتار توجه کافی صورت نمی‌گیرد. درنهایت روش پیشنهادی خود فربیک که آن را رویکرد یکپارچه می‌نامد شامل:
 1-گام تحلیل مفهومی ارزش و بررسی امکان تحقق مادی طراحی مربوط به آن  
 2-تحلیل واسطه‌گری‌ها به کمک روش CTA و از منظر هر سه عامل مصرف‌کننده، طراح و خود تکنولوژی.
۳- ارزیابی اخلاقی به کمک تحلیل سهامداران و در همه سطوح واسطه‌گری همچنین توجه خاص به ارزش‌هایی همچون آزادی، مسئولیت‌پذیری و دموکراسی است.
 همچنین فربیک با اشاره به خصلت‌های بعضاً پیش‌بینی‌ناپذیر فناوری بر بازخورد گیری مستمر از تأثیرات آن بر انسان تأکید می‌نماید.  

متن شما