گزارشی از جلسه دوم حلقه تخصصی اخلاق و فناوری

گزارشی از جلسه دوم حلقه تخصصی اخلاق و فناوری

این جلسه که دومین جلسه از سلسله جلسات تخصصی کارگروه اخلاق و فناوری بود، در تاریخ هجدهم آبان ماه سال نودوپنج هجری شمسی برگزار شد. این جلسه با سه ارائه از اعضای کارگروه پیگیری شد

ارائه آقای مهدی خلیلی:

در این بخش به معرفی بخش V کتاب « فلسفه تکنولوژی از مهندسی و علوم مهندسی» پرداخته شد، این بخش درباره هنجارها و ارزش‌ها در تکنولوژی و مهندسی است.

محصولات فناورانه به نحو قصدمندانه ای طراحی شده‌اند و عملکرد خاصی دارند پس برای دست‌یابی به هدفی خاص مناسب‌اند. این می‌تواند بینشی ابتدایی در تصدیق وجه هنجاری (normative) تکنولوژی باشد.

البته کسانی چون (Florman, 1987; Pitt, 200) با دفاع از تز بی‌طرفی (neutrality) به مخالفت با ارزش باری (value-ladenness) فناوری پرداخته‌اند. تز بی‌طرفی با بیانی دقیق‌تر انکار نمی‌کند که فناوری‌ها می‌توانند سودمند باشند یا نه، بلکه آن‌ها می گویند فارغ از ارزش‌اند. در مقابل آن‌ها می گویند فناوری‌ها ابزارهایی‌اند برای دست‌یابی به هدفی خاص لذا صرفاً ارزش ابزاری (instrumental value)  یا ارزش منفعتی (utility value) دارند. اما ارزش نهایی (ultimate value) آن‌ها وابسته به نوع استفاده‌ای است که از آن‌ها می‌شود و این به کاربران تکنولوژی‌ها وابسته است و نه طراحان فناروی ها. [Guns do not kill people, people kill people] تز بی‌طرفی درنهایت اذعان می‌کند که ارزش ابزاری درواقع اصلاً ارزش نیست. این فرض توسط برخی فیلسوفان اخلاق نیز حمایت می‌شود. (Dancy. 2000)

حال می‌توان به طرق مختلف قائل به این شد که تکنولوژی به نحو ذاتی ارزش بار است. برای اثبات این ادعا می‌توان از راهبردهای مختلف استدلالی استفاده کرد که باهم قابل‌جمع هم هستند.

اولاً: کسی می‌تواند بگوید تز بی‌طرفی غلط است و تکنولوژی ذاتاً ارزش بار است. Radder در این مجموعه چنین تلاشی را صورت می‌بندد. Poel نیز تلاش می‌کند چنین راهبردی را اتخاذ کند.

ثانیاً: برخی می‌توانند بگویند که ابزاری بودن محصولات فناورانه لااقل برخی از گزاره‌های اخلاقی را حمایت می‌کند. Franssen هنجاری بودن گزاره‌هایی چون: « این چکش خوبی است »، یا « این دستگاه درست‌کار نمی‌کند » یا « این ماشین باید استارت بزند » را بحث می‌کند.

ثالثاً: کسی می‌تواند بگوید که « مهندسی در عمل » و « فناوراری در کاربرد » عاری از ارزش نیستند چون در عمل توسط برخی استانداردهای هنجاری هدایت می‌شوند. در این رابطه علاوه بر استانداردهای فنی، خیلی از کدهای اخلاقی را می‌توان مثال آورد.

با توجه به نکته اخیر، از دو جنبه می‌توان وجه هنجاری فناوری و مهندسی را نشان داد: ۱-استانداردهای هنجاری‌ای که «در عمل »، ذاتی مهندسی‌اند. ۲- هنجارمندی ای که ذاتی محصولات و سیستم‌های فناورانه اند. جنبه دوم بر این تأکید دارد که این هنجارمندی نه‌تنها توسط مهندسان و دیگر توسعه‌دهندگان تکنولوژی که توسط کاربران و دیگر ذی‌نفعان نیز شکل می‌گیرد. فاز طراحی جایی است که هر دو جنبه‌ی اخیر نقش بازی می‌کنند. فصلی که نویسنده آن Poel است سعی می‌کند این موضوع را نشان دهد، تأکید این فصل بر این است که چگونه ارزش‌های گوناگونی در فرآیند طراحی می‌توانند دخیل شوند و چگونه می‌توان تعارض میان آن‌ها را رفع کرد.

یکی از ارزش‌هایی که لاجرم در مهندسی به کار گرفته می‌شود مفهوم efficiency است که به بیان موسع، دستیابی به یک هدف با کمترین منابع است. البته ممکن است گفته شود که این مفهوم عاری از ارزش است. مقاله‌ی Alexander بر آن است که با بررسی تاریخ و کاربرد این مفهوم این موضوع را بررسی کند.

ارزش‌های زیبایی شناسانه نمونه دیگری از ارزش‌هایی‌اند که در فرآیند طراحی (خصوصاً در معماری و طراحی صنعتی) به کار گرفته می‌شوند. مقاله‌ی Schummer با تأکید بر طراحی شهری و شیمی و مهندسی نرم‌افزار این موضوع را بررسی می‌کند.

فصل‌های دیگر کتاب نیز درباره ریسک و امنیت در فناوری، ارزیابی فناورانه، و تاریخچه‌ی تعاملات اخلاق و فناوری است.

 

ارائه آقای حسین ریاحی  

فصل دوم کتاب فربیک که درباره هایدگر:

هایدگر در هستی و زمان دیدگاه بهتری برای پدیدارشناسی تکنولوژی عرصه می‌کند.

دو متن اصلی هایدگر متأخر: ۱- پرسش از تکنولوژی، ۲- خطابه یادبود

صورت‌بندی پرسش هایدگر:

  1. چرا تکنولوژی ابزار نیست؟ بلکه طریق انکشاف یا نامستوری (disclosing) است.

هایدگر: واقعیت امر مطلق در دسترس همگان نیست. بلکه واقعیت بسته به نسبتی است که بر ما پدیدار می‌شود. در هر عصری می‌توان معنای خاصی از هستی (انکشاف از هستی) را رصد کرد.

در ضمن، فهم به معنای وجود مقدم بر نوع آشکارگی است: « اجازه به ظهور رسیدن » وجود می‌تواند تعیین کند که وجود به ظهور می‌رسد یا طرح‌افکنی انسان است که اجازه می‌دهد هستی در چارچوب آن به ظهور برسد. در دوره‌ی ما هستی چنین است: stand in reserve اگر هستی در این بستر باشد دیده می‌شود.  واقعیت باید در دسترس و کنترل انسان باشد. مواجهه انسان هم در برابر واقعیت challenging forth است. این در برابر تخنه است که به ظهور رسیدن هستی بماهو را در دستور کار قرار می‌دهد. در اینجاست که می‌توان مفهوم گشتل را بهتر درک کرد: چارچوبی است که هستی را برای انسان به‌مثابه چیزی که آماده برای مصرف است تبدیل می‌کند. خود وجود گویی خود را به این نحو برای ما به ظهور می‌رساند. انسان بی‌خانمان شده است.

  1. چرا تکنولوژی فعالیت انسانی نیست؟ چنین نیست که انسان صرفاً خودش چنین امری را ممکن کرده باشد، بلکه باید به خود هستی دقت کرد که این هستی است که به ظهور می‌رسد. حتی اگر انسان خوش‌رفتاری کند هم همچنان مسئله‌ای باقی است.
  1. چرا تکنولوژی بزرگ‌ترین خطر است؟

الف . به انسان به‌مثابه گشتل نگاه کنیم.

ب . اگر گشتل مسلط شود امکان‌های دیگر برای آشکارگی کنار زده می‌شود.

راه‌های رهایی:

  1. هنر: انحلال سوژه‌ی خویش در هستی
  2. تأمل در باب ذات تکنولوژی (که این تأمل خود جنس هنری دارد)
  3. در آثار متأخر دو واژه دارد:

الف.  open to secret بودن: هستی رازهایی دارد که نمی‌توان بر آن‌ها مسلط شد و کامل ادراک کرد.

ب. وارستگی (گلسنهیت) : رها کردن امور به حال خود

 

ارائه آقای ابوطالب صفدری

از مقاله:   ethical aspects of research in ultrafast communicatoin

اولترا فست کامیونیکیشن نام پروژه‌ای است در آلمان که می‌خواهند اینترنت پرسرعت راه‌اندازی کنند (مربوط به سال ۲۰۰۷: ۱۲٫۵ گیگ بر ثانیه)

مسئله مقاله: روش شناسی برخورد با مسائل اخلاقی در اینترنت پر سرعت چیست؟

پیشنهادها:

  1. جلسات هم‌نشینی اخلاقدان‌ها و مهندسان (نقد ما –> زبان‌ها متفاوت است و نمی‌شود به نتیجه رسید.)
  2. سناریونویسی در مورد تکنولوژی‌های جدید
  3. شناسایی تهدیدها و فرصت‌ها

اخلاق در تکنولوژی:  هنر استفاده خوب از تکنولوژی، چون هنر است دو وجه دارد:

۱- وجه دانشی

۲- دانش عملی مهندسان