جلسه اندیشکده مهاجر با دکتر صباغچی

محمد قائم خانی

جلسه اندیشکده مهاجر با دکتر صباغچی

امروز ۱۸ مهر ۱۳۹۷، اندیشکده مهاجر میزبان آقای دکتر صباغچی، از اساتید مرکز معارف و علوم انسانی دانشگاه شریف بود. جلسه با معرفی مختصر اعضا آغاز شد و در همان سخنان اولیه، موضوع «صلح و خشونت» که موضوع محوری پایان نامه دکترای ایشان بود، بهانه اصلی شروع گفتگوی اعضا با آقای دکتر بود.

در ابتدا بیشتر مباحث حول اهمیت موضوع و اثر آن بر زندگی امروز دور می زد ولی کم کم پای مصادیق بیشتری به صحبت ها باز شد. یکی از مسائلی که امروزه بر تحولات آینده جامعه اثر زیادی می گذارد، مرزگذاری های متعددی است که امکان و احتمال اعمال خشونت را بالا می برد. این مرزگذاری باعث می شود که جامعه دین دار به تغییرات جامعه توجه نکند و صرفا به فربه کردن مباحث درون خود بپردازد. ریشه دار بودن سنت حوزوی و تکیه آن به تاریخ طولانی مباحثی که بین متکلمین و فقها در جریان بوده، باعث شده است که انجام تغییر متناسب با دنیای جدید سخت، هزینه بر و نیازمند صرف زمانی طولانی بشود. در کنار وضعیت خاصی که به وجود آمده، عدم تحمل سخنان روشنفکران دینی و نارواداری در قبال کسانی که مابین دنیای جدید و سنت دینی ایستاده بودند باعث شد که هزینه اصلاح، چه در جامعه و چه در سنت دین دارانه ما، بالا برود و بسیاری از طالبان اصلاح را از اقدام و حتی اظهار نظر جهت حل مشکلات جامعه منصرف بکند.

بحث بسیار مهم دیگر در جامعه کنونی ما، اعمال خشونت با برچسب های دینی است. از یک طرف مشاهده جامعه نشان می دهد که اعمال خشونت علیه افراد در صورتی که با برچسب های دینی همراه باشد، بسیار راحت تر انجام می شود. از طرف دیگر، مطالعات برخی از محققین و متفکرین در دنیای امروز نشان می دهد که مرزبندی و اعمال خشونت بر دیگری، به صورت مشابه در جوامع دینی و سکولار وجود دارد و صرفا نوع برچسب ها تغییر می کند. بنابراین مسأله خشونت، موضوعی است که همه جوامع با آن درگیر هستند و به نوعی موضوعی بین المللی محسوب می شود. نکته مهم دیگر که باید به آن توجه کرد، چهارچوب هایی است که در سنت دینی ما برای کاهش خشونت در جامعه وجود دارد و می تواند منشأ امیدواری برای اصلاح وضعیت باشد. این چهارچوب های تئوریک پشتوانه هایی به وجود می آورند تا شرایط سخت کنونی و تنگ نظری های موجود در فضای مذهبی کشور، ما را به تغییر آینده و تحول جامعه به سمت رواداری بیشتر خوشبین بکند. در ضمن نمونه هایی که به صورت محدود توانسته اند این رویکرد را عملی سازند و مورد توجه جامعه قرار گرفته اند نیز مایه دلگرمی بیشتر برای حل مسأله پیش روی ما هستند. به عنوان مثال امام موسی صدر و شرایطی که در لبنان داشته و اقبالی که امروزه به اقدامات و نظرات ایشان هست، راه هایی برای نزدیک شدن به «دیگری»های موجود در جامعه در مقابل ما می گذارد و ما را به تلاش در جهت نزدیک کردن انسان ها به یکدیگر تشویق می کند.

در ادامه جلسه، طرح های کلان سه کارگروه «علم و دین»، «اخلاق و فناوری» و «علوم انسانی و توسعه» مطرح شد و مباحثی که با موضوعات مورد توجه آقای دکتر صباغچی به صورت خاص و رشته فلسفه دین به صورت عام ارتباط بیشتری داشتند، مورد بحث و بررسی قرار گرفتند. نگاه های انتقادی به علم باوری و طبیعت گرایی، ترویج دیدگاه های نو مطرح در الهیات طبیعی و کاوش در هستی شناسی پیشنهادی متون اسلامی، سه بخش اصلی برنامه های کارگروه علم و دین در دو سال آینده را تشکیل می دادند. کارگروه اخلاق و فناوری هم بر دو بخش اساسی در حوزه فناوری متمرکز است؛ یکی مبانی مرتبط با فناوری های نو به ویژه هوش مصنوعی و علوم داده که بخش مهمی از علوم چهل سال آینده را در جهان تشکیل خواهند داد، و دیگری مباحث مرتبط با ملاحظات اخلاقی پیش روی طراحان فناوری در مراحل مختلف که می تواند به اخلاقی تر شدن حضور فناوری در جامعه و افزایش رویکردهای اخلاقی در میان مردم منجر شود. توجه به نگاه های انتقادی در علوم اجتماعی و مباحث مرتبط با مدینه فاضله بدیل توسعه که در هم جنبه بنیادین و هم جنبه تاریخی دارد بخش ابتدایی مباحث کارگروه علوم انسانی و توسعه را در بر می گرفت و مطالعات مرتبط با سنت های ایرانی که حامل عقلانیت و دانش هستند هم بخش دیگر پژوهش های این کارگروه را تشکیل می دهد. در انتهای جلسه هم نیاز دانشگاه به توسعه مباحث علوم انسانی مرتبط با آن توجه بیشتر در دو بخش آموزشی و پژوهشی مورد تأکید قرار گرفت و راه های افزایش حضور مسائل مرتبط با این رشته ها، به ویژه در مرکز معارف و علوم انسانی دانشگاه بررسی شد. ارائه دروس جدید که بیشتر با چالش های الهیاتی دانشجویان بپردازد و مشارکت در دورس فعلی شناخته شده مرکز معارف، اقدامات قابل انجام در آینده نزدیک، جهت درگیر شدن هرچه بیشتر فضای دانشجویی با مباحث تازه تر هستند.