گزارشی از چهار جلسه با خانم دکتر ایرجی زاد درباره تهیه متن «COMEST»

گزارشی از چهار جلسه با خانم دکتر ایرجی زاد درباره تهیه متن «COMEST»

سرکار خانم دکتر اعظم ایرجی زاد رئیس پژوهشکده نانو دانشگاه صنعتی شریف و نماینده ایران در کمیته اخلاق علم و فناوری در یونسکو ( COMEST )  می‌باشند. کمیته‌ای که تلاش می‌کند تا با ارائه بیانیه‌ای در سال ۲۰۱۷ تعهداتی اخلاقی برای تمام کشور‌های جهان درباره نحوه رشد و توسعه علم و فناوری ایجاد نماید.

  حسین تاجمیر ریاحی

این کمیته  در نشست‌های متعدد مسائل اخلاقی مرتبط با حوزه‌های گوناگون علم و فناوری را در متن‌های جداگانه موردبحث و بررسی قرار می‌دهد تا به یک متن نهایی برای بیانیه‌ی پایانی دست یابد.

کارگروه اخلاق و فناوری اندیشکده مهاجر، بنا بر درخواست اولیه دکتر ایرجی زاد برای تبیین مسائل و ارائه پیشنهادات درباره دو متن اخیر COMEST که در زمینه اخلاق رباتیک و اخلاق داده‌های بزرگ از منظر سلامت هستند، چهار نشست را با ایشان برگزار کرد. نشست نخست با حضور اعضای کارگروه اخلاق و فناوری و برخی از مسئولان اندیشکده مهاجر انجام گرفت. طرفین  در این نشست ابتدا به معرفی خود پرداختند و حیطه فعالیت‌های علمی خویش را مشخص نمودند. در این نشست بر لزوم همکاری‌های بلندمدت میان دو طرف که دارای شکل حقوقی و نهادی باشد تأکید گردید. هدف از این همکاری ترویج ادبیات اخلاق علم و فناوری در سطح آکادمیک داخلی، امکان اثرگذاری در سطح بین‌المللی و افزایش آگاهی اجتماعی در مواجهه با فناوری است. در ادامه‌ی جلسه آقای ابوطالب صفدری به ارائه متن COMEST در زمینه اخلاق رباتیک پرداختند.

در جلسه دوم که با حضور خانم دکتر ایرجی زاد و دو نفر از اعضای کارگروه انجام گرفت ( حسین پور، ریاحی) بخش‌های باقی‌مانده از متن مرتبط با اخلاق رباتیک توسط آقای ریاحی ارائه شد و باقی جلسه به برخی از پیشنهادت و نواقص متن پرداخته شد. در جلسه سوم که با سه نفر از اعضای کارگروه ( حسین پور، صفدری، ریاحی) تشکیل شد تمام‌وقت جلسه به ارائه آقای حسین پور از متن اخلاق داده‌های بزرگ از منظر سلامتی و ابراز برخی نظرات پیرامون آن  اختصاص داده شد. همچنین در این جلسه مجدداً مسئله همکاری نهادی و طولانی‌مدت مطرح گردید که با استقبال خانم دکتر ایرجی زاد روبرو شد و تصمیم بر این شد که پس بازگشت ایشان از جلسه کمیته اخلاق علم  و فناوری یونسکو در اوایل مهرماه جلسه‌ای مستقل به بررسی شیوه همکاری فی‌مابین اختصاص داده شود.

در جلسه چهارم و نهایی پیشنهادات و نقد‌های کارگروه به‌خصوص در زمینه اخلاق رباتیک توسط آقای ریاحی و خانم دکتر ایرجی زاد جمع‌بندی شد. به‌طور خلاصه پیشنهادت و نقد‌هایی که از طرف کارگروه برای ارتقا متن COMEST ارائه‌شده به شرح ذیل می‌باشد:

۱٫ غلبه یک تفسیر خاص از چیستی ربات در متن که مبتنی بر آن ربات باید متشکل از یک بدن رباتیک و هوش مصنوعی باشد منجر به نادیده گرفتن اشکال دیگری از ربات‌ها گردیده است. این ربات‌ها علی رغم نداشتن بدن فیزیکال، دارای هوش مصنوعی هستند و بر بستر‌هایی مانند شبکه‌های اجتماعی می‌توانند در تعامل جدی با انسان‌ها قرار بگیرند. برای مثال web robot یا دستیار‌های هوشمند مانند Cortana شرکت مایکروسافت و Siri شرکت اپل از ین دست می‌باشند. ازاین‌رو پیشنهاد گردید دربندهای جداگانه‌ای به این گروه از ربات‌ها توجه گردد و به کد‌های اخلاقی برای طراحی و استفاده از آن پرداخته شود.
۲٫ در بخش نخست متن به ایده‌های ساخت ربات‌ها از دوره اساطیری تا ادبیات و سینمای امروزی اشاره‌شده است. دراین‌بین ادبیات و اساطیر غنی حوزه فرهنگ اسلامی- ایرانی به‌طور کامل نادیده گرفته‌شده است. از این رو پیشنهاد‌‌هایی برگرفته از داستان‌های هزار و یک‌شب که از بزرگ‌ترین آثار ادبی مسلمانان است (مانند اسب آبنوسین پرنده یا آدم‌مصنوعی پاروزن) برای اضافه شدن به متن ارائه شد. این پیشنهاد به اهداف یونسکو در احترام به تنوع فرهنگی و قومیتی نیز نزدیک می‌باشد.
۳٫ مجدداً در بخش‌های مرتبط با طراحی‌های اولیه سیستم‌های هوشمند و اتوماتیک، در متن مثال‌هایی از مخترعین قدیمی چینی و غربی ارائه‌شده است درحالی‌که سهم دوران طلایی تمدن اسلامی مغفول مانده است. ازاین‌رو با اشاره به کتب و مقالات معتبر نام بدیع‌الزمان الجزری به‌عنوان یکی از مخترعان بزرگ اسلامی که در این حوزه فعالیت کرده و بعضاً با لقب پدر علم رباتیک شناخته می‌شود برای قرار گرفتن در متن پیشنهاد داده شد.
۴٫ ذیل مبحث ربات‌ها و جامعه پیشنهاد گردید تا بندی به نگرانی‌های اخلاقی از شکل‌گیری تصویر نادرست از ربات‌ها در نزد جامعه بپردازد. بنابراین پیشنهاد رسانه‌ها و دانشمندان نباید تصاویر غلوآمیز مثبت یا منفی از محسّنات و مضرّات ربات‌ها ارائه کنند. بلکه با ارائه یک نگاه معقول و معتدل به جامعه باعث گردند تا اجتماع هم  به خطر‌های احتمالی مواجه با ربات‌ها آگاه باشد و از آن‌ها بپرهیزد و هم از موهبت‌های صنعت رباتیک کمال استفاده را ببرد.
۵٫ درمتن اگرچه به مسائل اخلاقی مرتبط با درمان افراد دارای بیماری به‌وسیله ربات‌ها اشاره‌شده ولی بحث مربوط به بهسازی رباتیک افراد عادی نادیده گرفته‌شده است. اساساً مسئله بهسازی یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌های مرتبط با فناوری‌های پیشرو کنونی است از ین رو این پیشنهاد مطرح شد تا تیتری جداگانه برای پرداختن به مسئله بهسازی رباتیک اختصاص داده شود. ذیل این تیتر بند‌هایی درباره تفاوت درمان با سایبورگی سازی، درجات گوناگون بهسازی و تأثیر آن‌ها بر شأن و جایگاه اخلاقی انسان و همچنین سؤالاتی درباره چیستی هویت و حقوق اخلاقی موجودات مرکب از ماشین و انسان مطرح می‌گردد.
۶٫ ذیل بخش عدالت اجتماعی پیشنهاد‌هایی برای توجه حقوق اقلیت ارائه شد. درواقع با فراگیری استفاده از ربات‌ها (به‌خصوص بهسازی رباتیک) بیم آن می‌رود اقلیتی که علاقه‌مند به استفاده از این فناوری نباشند ذیل فشار انتقادی جامعه از حقوق خود برای انتخاب آزاد چشم‌پوشی کنند و تن به استبداد اکثریت دهند. از ین رو توجه به حفظ حقوق اقلیت در زمینه پیشرفت‌های رباتیک حائز اهمیت خواهد بود.
۷٫ بااینکه موضوع محیط‌زیست یکی از مسائل حیاتی برای یونسکو می‌باشد ولی ملاحظات زیست‌محیطی در متن هیچ جلوه‌ای نداشتند. لذا یکی از پیشنهادات ما این بود که در دو سطح باید به این مسئله پرداخته شود. اولاً مسائل محیط‌زیستی در فرآیند طراحی و تولید ربات‌ها باید مدنظر باشند و ثانیاً محصول نهایی یعنی ربات باید خود دوست دار محیط‌زیست باشد و به آن صدمه نرساند.
۸٫ همچنین برخی از پیشنهادات جزئی درباره واژه‌های به‌کاررفته در متن برای بهبود صلابت و دقت متن ارائه شد. برای مثال تذکراتی درباره استفاده از افعال مرتبط با انسان برای ربات‌ها داده شد. زیرا این مسئله که آیا ربات‌ها به همان نحوی که انسان با جهان روبرو می‌شود با علم مواجه می‌شوند یا خیر خود موضوعی بسیار پرمناقشه است.

 

درمجموع ازنظر نگارنده جلسات برگزارشده با خانم دکتر ایرجی زاد بسیار مفید بودند و خود ایشان ابراز می‌داشتند که با دست‌پر به‌عنوان نماینده ایران در این نشست حضور خواهند یافت. علاوه بر این با ابراز علاقه‌مندی خود خانم دکتر این جلسات می‌تواند نقطه آغازین مناسبی برای همکاری بلندمدت‌ و عمیق‌ در آینده باشد.

اندیشکده مهاجر - comest

اندیشکده مهاجر – comest

متن شما