اراده و فضای مجازی

جمال کدخداپور / عضو کارگروه علم و دین

اراده و فضای مجازی

 «اراده» یکی از مقولاتی است که همیشه پرداختن به آن ازلحاظ فلسفی موردتوجه بوده است. شاید قدیمی­ترین و شناخته‌شده‌ترین بحث پیرامون اراده را در مسئله «جبر و اختیار» بتوان جستجو کرد. آنجا که درصدد تبیین نسبت اراده انسان با نظام موجبیتی جهان یا علم پیشین خداوند است.

اما امروزه و با ظهور فناوری‌های جدید و خصوصاً فناوری‌های اطلاعات و فضای شگفت‌انگیز مجازی و شبکه­های اجتماعی زمینه برای بحث پیرامون نسبت این مقولات بااراده بازشده است. آیا واقعاً این فناوری‌ها بر روی اراده انسان‌ها تأثیرگذارند؟ این تأثیرگذاری به چه نحو است؟ آیا زمینه آزادی بیشتر اراده را فراهم کرده­اند یا اسباب تضعیف آن را؟

در نگاه نخست با ظهور فناوری‌های جدید اطلاعات زمینه­ی آزادی اراده فراهم‌شده است. در شرایط واقعی، هنجارهای اجتماعی یا هراس از قضاوت دیگران یا ترس از عاقبت کار باعث می‌شود که انسان نتواند اراده خودش به معنای واقعی را محقق سازد. علیرغم آنکه می­خواهد کاری را انجام دهد اما این عوامل مانع از بروز و تحقق اراده واقعی می­شوند. درواقع آنچه به لحاظ تحقق خارجی مشاهده می‌شود واقعاً آن چیزی نیست که شخص اگر خودش بود و خودش، محقق می­شد. حال فضای مجازی فاصله شما تا خواسته­تان را به یک کلیک کاهش داده­اند. بدون آنکه دیگران بدانند که شما چه می‌کنید. حتی امکان حضور در این فضا با هویت مجازی زمینه هرگونه شناسایی شما برای کاربران عادی را از بین می­برد. در این شرایط است که شما واقعاً می‌توانید طعم آزادی اراده و اراده­ی آزاد را بچشید و بدون هرگونه هراس یا واهمه­ای تصمیم بگیرید. ازاین‌جهت فضای مجازی زمینه آزادی اراده را فراهم کرده است.

اما از جهتی دیگر همین فناوری‌ها زمینه تضعیف قوه اراده ساز را در انسان ایجاد کرده است. از یک‌جهت این فناوری‌ها فضایی متفاوت را برای تصمیم­گیری ایجاد می­کنند. مثلاً در فضایی مانند تلگرام آن‌قدر گزینه پیش روی شماست یا در جستجوی گوگل هر چه شما دوست داشته باشید می‌توانید سرچ کنید که احتمال آنکه یکی از آن‌ها را شما انتخاب کنید تقریباً به صفر کاهش پیدا می‌کند. یعنی تعداد گزینه­های پیش روی شما آن‌قدر افزایش پیدا می‌کند که اگر جهت یا قصد خاصی مدنظرتان نباشد یا برای تفریح و سرگرمی به این شبکه­ها سر بزنید احتمال اینکه یکی از آن‌ها را انتخاب کنید بسیار کم است. به‌تدریج این فضا اراده انسان را این‌گونه تربیت می‌کند که ظاهراً لازم نیست که تصمیم بگیرد و همین زمینه تضعیف شدن اراده را ایجاد می‌کند.

از جهت دیگر شکست اراده در فضای مجازی بسیار اتفاق می­افتد. چه بسیار وقت‌هایی که شخص برای هدف خاصی به سراغ فضای مجازی می­رود اما سر از جاهای دیگر درمی‌آورد یا چندین ساعت را به یک موضوع  غیر مرتبط می‌پردازد. نوع طراحی فضای مجازی کنونی به‌گونه‌ای است که زمینه از مسیر اصلی منحرف شدن زیاد است. شبیه زمانی که انسان از یک اتوبان در حال حرکت به سمت یک مقصد است اما آن‌قدر جاذبه­های کنار مسیر زیاد است و هزینه منحرف شدن از مسیر اصلی کم است و امکان پرداختن طولانی‌مدت به این جاذبه­ها وجود دارد که شخص مشغول همین­ها می‌شود و به هدف اصلی نمی‌رسد. حال وقتی به‌کرات و به‌صورت متعدد اراده انسان نتواند به آنچه واقعاً می‌خواسته بپردازد، اراده ضعیف می‌شود. شبیه فرد معتادی که آن‌قدر تصمیم به ترک گرفته و نتوانسته که احتمال ترک اعتیاد برایش بسیار کم شده .

بنابراین فضای مجازی ازآن‌جهت که گزینه­های روی میز انسان برای تصمیم‌گیری را افزایش می‌دهد و این تصمیم‌ها را کم‌هزینه می‌کند به آزادی اراده کمک می‌کند. اما ازاین‌جهت که با گزینه­های بی­شماری که پیش روی کاربر قرار می‌دهد تعلق گرفتن اراده به یکی از آن‌ها را بسیار کاهش می‌دهد یا با ایجاد شکست‌های متعدد برای اراده، آن را تضعیف می‌کند، درمجموع زمینه تصمیم‌گیری، هدف‌داری و اراده کردن را تضعیف می‌کند.

درمجموع به نظر می‌رسد که اراده می‌تواند در بحث‌های طراحی حساس به ارزش (value sensitive design) به‌عنوان یکی از ارزش‌های مهم متافیزیکی وارد شود. فضای مجازی به چه نحوی طراحی شود که علیرغم آنکه ودیعه الهی آزادی اراده را برای انسان محقق می‌کند، از افتادن در دام‌های تضعیف اراده جلوگیری کند؟ آیا اگر این دام‌ها نباشد اساساً سخن گفتن از آزادی اراده صحیح است؟ یعنی اگر این فضای پیچیده و سخت برای تصمیم‌گیری نباشد، آیا دیگر اراده به معنای واقعی کلمه آزاد است؟ در این میانه، تأملات فلسفی عمیق‌تر پیرامون ماهیت اراده زمینه را برای ورود به این مباحث هموار می‌کند.

#اراده#اراده_آزاد#فضای_مجازی#علم_و_دین