آینده‌اندیشی فناوری‌های انقلابی در حال ظهور (شناختی، زیستی، اطلاعاتی، نانو)

آینده‌اندیشی فناوری‌های انقلابی در حال ظهور (شناختی، زیستی، اطلاعاتی، نانو)

مصاحبه با دکتر علی پایا

۱- موج چهارم توسعه همان‌طور که جناب‌عالی درصدد پیگیری نتایج فرهنگی و اجتماعی آن هستید، ممکن است به‌طورکلی شیوه‌ی زندگی آدمیان را دگرگون کند. خواهشمندم پس از معرفی این موج، به برخی از نتایج بنیادین فرهنگی و اجتماعی ِ حوزه‌های پیشرفت فناورانه‌ی آن – شامل نانو و کاگنو و اینفو و بایو و حوزه‌های همگرا- اشاره کنید.

به نام خدا

پاسخ تفصیلی به پرسشی را که مطرح ساخته‌اید می‌باید در کتاب چهارمین موج توسعه علمی-فناورانه و پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن در ایرآن‌که تألیف مشترک نگارنده و آقای دکتر رضا کلانتری نژاد است و ویراست نخست آن در سال ۱۳۹۰ به‌وسیله مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور انتشار یافت پی گیری کنید. در اینجا به‌اختصار هرچه‌تمام‌تر باید توضیح دهم که غرض از موج چهارم توسعه علمی و فناوری که به دنبال سه موج نخست توسعه معرفتی-تکنولوژیک یعنی گذار از دوره غارنشینی و شکارچی-گِرد آورنده [غذا][۱] به عصر کشاورزی در حدود ده هزار سال پیش، گام گذاردن به مرحله انقلاب صنعتی در قرن نوزدهم، و بالاخره ورود به مرحله انقلاب فرا-صنعتی در قرن بیستم، در حال پدید آمدن است، ظهور ظرفیت‌های ادراکی-کاربردی شگفت‌انگیزی است که در تاریخ حیات نظری و عملی آدمی بی‌سابقه است.

این ظرفیت‌های ادراکی-کاربردی تازه به مدد پیشرفت‌های حیرت‌انگیز فناورانه و انباشت حجم قابل‌ملاحظه‌ای از دانش در خصوص واقعیت، فرصت ظهور و بروز پیداکرده است. تأکید بر این نکته ضروری است که تا میانه قرن نوزدهم تکنولوژی و علم به نحو کم‌وبیش مستقل از یکدیگر بسط یافته بودند. اما در دو قرن اخیر بر شتاب هم‌افزایی این دو برساخته بشری به نحو چشمگیری افزوده‌شده است تا آنجا که اکنون جداسازی دو قلمرو علم و تکنولوژی، علیرغم ممتاز بودن این دو حوزه از یکدیگر، به نحو عملی تقریباً ناممکن شده است (هرچند که به‌ضرورت فهم نظری می‌باید در مجزا تلقی کردن آن دو اهتمام ورزید). مهم‌ترین نمایندگان موج چهارم توسعه علمی و فناورانه، چهار دانش-تکنولوژی است که با عنوان اختصاری دانش-فناوری‌های شِزان از آن‌ها یاد می‌شود. واژه شزان مخفف علوم-فناوری شناختی، علوم-فناوری زیستی، علوم-فناوری اطلاعاتی، علوم-فناوری نانو، است. موج چهارم توسعه علمی-فناورانه محصول برهم افزایی و ارتباط فراینده میان این چهار قلمرو است که هر یک حیطه‌ای از حیطه های های تازه شناخت  واقعیت و نیز توانایی دخل و تصرف در آن را مُمَثَلّ می‌سازند.

از رهگذر بسط و رشد بر هم افزایانه این چهار قلمرو تحولات قابل‌ملاحظه‌ای در زیست جهان آدمیان به وقوع خواهد پیوست که نظایر آن هیچ‌گاه در تاریخ زندگی آدمی بر روی این سیاره مشاهده نشده است. این نکته را نباید ناگفته گذارد که هیچ‌یک از محققانی که خواه به نحو مرتبه اولی دریکی از این قلمروهای تخصصی به تحقیق و پژوهش اشتغال دارند و خواه به نحو مرتبه دومی در خصوص نتایج پژوهش‌ها در تراز مرتبه اول مطالعه و بررسی می‌کنند، قادر نیستند همه یا حتی اغلب تحولاتی را که از رهگذر فراگیر شدن موج چهارم توسعه علمی-فناورانه در زندگی آدمیان رخ خواهد داد پیش‌بینی کنند. دلیل این امر روشن است: ازآنجاکه واقعیت واجد ظرفیت‌های نامتناهی است، برای کنشگرانی نظیر ما که ظرفیت‌های ادراکی‌مان محدود است، امکان احاطه بر کلّ واقعیت موجود نیست. ما در بهترین حالت می‌توانیم درباره برخی از  تحولاتی که از رهگذر دست‌کاری‌ها و دخل و تصرف‌های ما در بخش کوچکی از واقعیت پدید خواهد، آن‌هم به نحو گمانه زنانه و نه به ضرسِ قاطع، نکاتی را پیشنهاد کنیم. اما به اعتبار نامتناهی بودن واقعیت همواره بخش اعظم آن از محدوده محاسبات و گمانه‌زنی ما به دور خواهد ماند. تأثیر این بخش ناشناخته بر جنبه‌هایی که ما در تعامل با آن‌ها هستیم، همواره و به نحو لایتَخلَّف موجب بروز پدیدارهایی خواهد شد که ما در محاسبات و گمانه‌زنی‌های خود آن‌ها را منظور نداشته بودیم. از این ویژگی واقعیت در غافلگیر کردن کنشگران معمولاً با عنوان "قانون نتایج ناخواسته" یاد می‌شود.

با توجه به این محدودیت معرفتی، و نیز با در نظر گرفتن محدودیت صفحاتی که برای درج این گفت‌وگو اختصاص خواهد یافت، مایلم در این فرصت تنها به یکی از نتایج بسیار تأثیرگذار رشد دانش-فناوری‌های شزان و بسط موج چهارم توسعه علمی-فناورانه اشاره‌کنم. موارد بیشتر را می‌توان در کتابی که ذکر آن گذشت مطالعه کرد. نتیجه موردنظر ظهور موجود تازه‌ای است که در بحث‌های تخصصی درباره آثار و تبعات موج چهارم توسعه علمی-تکنولوژیک از آن با اصطلاح "مابعد-انسان[۲]" یاد می‌شود. قابلیت‌های کنونی که دانش-فناوری‌های شزان در اختیار بشر قرارداده‌اند هم‌اکنون این امکان را به وجود آورده است که بتوان با دست‌کاری در اطلاعات مندرج در اسپرم و تخمک و با بهره‌گیری از رَحِمِ  طبیعی یا مصنوعی موجودی خلق کرد که هرچند در ظاهر احیاناً به انسان کنونی مانند است اما از حیث توانایی‌های زیستی و ادراکی به‌هیچ‌روی قابل قیاس با او نیست. این "مابعدِ-انسان" در قیاس با انسان متعارف، از عمری به‌مراتب طولانی‌تر، بدنی به‌مراتب نیرومندتر و درعین‌حال مقاوم‌تر در برابر آسیب‌های زیست-محیطی، هوش و توانایی ادراکی به‌مراتب فزون‌تر، توانایی‌های کارکردی به‌مراتب فراتر (نظیر قابلیت رؤیت اجسام بسیار ریز یا مشاهده اجرام بسیار دوردست، شنیدن اصوات بسیار خفیف، احساس کردن رایحه‌های نامحسوس و نظایر آن‌ها) برخوردار خواهد بود. نمونه‌های بالفعل این "مابعد-انسان" در مقیاس‌هایی بسیار کوچک و محدود پیشاپیش تحقق‌یافته‌اند. به‌عنوان نمونه لارنس آرمسترانگ دوچرخه‌سوار آمریکایی که علیرغم ابتلا به سرطان موفق شد هفت بار پیاپی قهرمان مسابقات دوچرخه‌سواری شود، با بهره‌گیری از امکاناتی که دانش-فناوری‌های شزان فراهم آورده‌اند، آن‌هم در مقیاسی بسیار محدود، توانست از همگنان پیشی بگیرد. می‌توان با قراردادن یک تراشه کامپیوتری در بدن آدمی ظرفیت پردازش اطلاعات "مابعد-انسان" را میلیون‌ها برابر از توانایی انسان متعارف بالاتر برد. چند سالی است که شرکت گوگل عینکی را به بازار عرضه کرده است که شخص با استفاده از آن می‌تواند مستمراً به شبکه اینترنت متصل باشد. امکانات این عینک را به‌راحتی می‌توان بر روی تراشه‌ای که در بدن "مابعد-انسان" جای‌داده می‌شود درج کرد. از سوی دیگر افشاگری‌های ادوارد اسنودن کارشناس تحلیل‌های کامپیوتری درباره ابعاد جمع‌آوری اطلاعات به‌وسیله سازمان سیا، این نکته را روشن ساخت که چه حجم عظیمی از اطلاعات در حافظه‌های رایانه‌های سازمان سیا نگاهداری می‌شود. می‌توان "مابعد-انسانی" را که تراشه‌ای برای ارتباط با شبکه اینترنت و پردازش اطلاعات آن در بدنش جای‌داده‌شده است به نحو الکترونیک با منابع ذخیره اطلاعات مرتبط ساخت. در این حال این موجود در هر جا که باشد می‌تواند اطلاعات موردنیاز را با سرعتی حیرت‌انگیز تحصیل و پردازش کند. فهرست این قبیل توانایی‌ها را می‌توان درزمینه های مختلف بسط داد. "مابعد-انسان" به‌راحتی می‌تواند در همه عرصه‌ها از انسان متعارف پیشی بگیرد.

روشن است که این تحول، که اکنون در خصوص امکان تحقق آن تردیدی وجود ندارد و تردیدی اگر بر جای باشد در مورد زمان تحقق آن است، تبعات بسیار گسترده‌ای در همه قلمروهای زیست انسانی به همراه خواهد آورد. در این خصوص اشاره به یک مورد تاریخی خالی از فایده نخواهد بود. البته با این تأکید که غرض از ذکر این نمونه  تکیه به‌نوعی استدلال استقرایی دایر بر تکرار آتی آنچه پیشتر درگذشته رخ‌داده است نیست، بلکه تأکید بر درس گیری از تحولی است که صورت تحقق به خود گرفته بوده است و سناریوهایی مشابه آن (هرچند نه عیناً همانند آن) امکان تحقق در آینده خواهند داشت. قریب چهل هزار سال پیش در اروپا انسان‌های نئاندرتال در کنار اجداد نسل کنونی آدمی (که با عنوان هومو ساپین[۳]= انسان هوشمند از آنان یاد می‌شود زندگی می‌کردند). انسان‌های هوشمند به اعتبار بهره‌مند بودن از توانایی ادراکی و هوشی بالاتر و قابلیت فزون‌تر در ابزارسازی، نسل نئاندرتال ها را برانداختند. "مابعد-انسان" به توضیحی که گذشت، از هر حیث از انسان متعارف برتر خواهد بود. ظهور و رشد این "گونه" جدید، نسل متعارف آدمی را با چالش‌هایی جدی و فراگیر مواجه خواهد ساخت.

۲- با توجه به قرارگرفتن کشورمان در موج پیشرفت فناوری و از سوی دیگر با توجه به فرصت‌ها و آسیب‌هایی که این فناوری‌ها در پی‌دارند (آسیب‌هایی چون مرز-زدایی از حریم خصوصی/عمومی، از خودبیگانه‌گی، آسیب‌های زیست‌محیطی امنیتی و فرهنگ مصرفی و..  و فرصت‌هایی که عموماً به گسترش قدرت و تسلط انسان منجر می‌شوند) آیا پیشروی به سمت سرمایه‌گذاری روی این فناوری‌ها امری معقول است؟

این پرسش از اهمیت بسیار زیاد برخوردار است و برای ارائه پاسخی کم‌وبیش درخور پذیرش در قبال آن، می‌باید جهات مختلفی را موردتوجه قرارداد. اصلِ تغییرِ مستمرِ همه اجزای واقعیت، گمانه‌ای است که تابه‌حال بیّنه ای در ردّ آن یافت نشده است و به این اعتبار می‌توان آن را (لااقل تا زمانی که خلاف آن تحقق یابد) در زمره معرفت‌های تقویت‌شده[۴] تلقی کرد و فعالیت‌های عملی خود را در پرتو آن سامان داد. شرط بقای هر ارگانیزم زنده، خواه یک آمیب، خواه یک انسان، و خواه (با تکیه به‌نوعی استدلال تمثیلی) یک ملت و یا یک تمدن، در محیطی که تغییرِ مستمر یکی از اصول لایتغیر آن است، “انطباق‌پذیری[۵]" است. انطباق‌پذیری درگرو شناخت صحیح شرایط محیطی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مثبت و پرهیز از ظرفیت‌های منفی موجود در محیط است. درعین‌حال توانایی هر ارگانیزمی برای انطباق‌پذیری نامتناهی نیست. چنان‌که پیشتر اشاره شد به اعتبار آن‌که واقعیت (خواه واقعیت طبیعی، خواه واقعیت برساخته آدمی) واجد شمار نامتناهی جنبه‌ها و قابلیت‌های ناشناخته است، هر ارگانیزمی (اگر بهترین کوشش خود را به خرج دهد و اگر بخت یارش باشد) در مقیاسی محدود می‌تواند به انطباق‌پذیری و بقا امیدوار باشد. این محدودیت البته نسبی است. یعنی ارگانیزم‌ها در قیاس با یکدیگر می‌توانند از قابلیت بقای بیشتر یا کمتر برخوردار شوند.

موج چهارم توسعه دانش-فناورانه  که هم‌اکنون ما را در برگرفته است، امری نیست که با طراحی و برنامه‌ریزی یک مرکز خاص در حال شکل‌گیری باشد. این تحول، نظیر بسیاری دیگر از تحولاتی که در عرصه واقعیت‌های برساخته اجتماعی رخ می‌دهند، محصول کنش میلیاردها انسان و هزاران نهاد و ساختار در بستری از شمار نامتناهی عنصر و اجزا و مؤلفه‌های طبیعی است. هیچ کنشگری، هراندازه نیرومند و صاحب اقتدار، به‌تنهایی از توانایی کنترل و اداره این تحول برخوردار نیست.

همه جهات منفی رشد موج چهارم که در سؤال خود بدان‌ها اشاره‌کرده‌اید و بسیاری دیگر از تبعات که احیاناً هنوز ناشناخته مانده‌اند، می‌توانند نه‌تنها بر رفتار کنشگر آن‌که بالاتر از آن، بر بقای آنان، تأثیر مخرب بر جای گذارند. در مواجهه با یک چنین موج سهمگین و فراگیر بهترین استراتژی، ازدیاد ظرفیت‌های درونی ارگانیزم و نیز همکاری معنادار با دیگر ارگانیزم‌هاست. ازدیاد ظرفیت‌های درونی ارگانیزم بدین معناست که ارگانیزم می‌باید آن دسته از قابلیت‌های بالقوه خود را که موجب می‌شود شانس بقایش در تعامل با تحولات تازه افزایش یابد، بالفعل سازد. ازجمله این جنبه‌های بالقوه علم و اطلاع (به نحو نسبی دقیق‌تر) از شرایط متحول شونده است. جنبه دیگر قابلیت دست‌کاری و مداخله درروند این تحولات است که به اعتبار ماهیت موج چهارم، با جنبه نخست یعنی علم و اطلاع به نحو نسبی دقیق از این تحولات، ارتباط تنگاتنگ دارد. سومین بخش استراتژی عقلانی برای بقا، همکاری سازنده با دیگر ارگانیزم‌هاست.

آنچه در بالا در قالب مضامینی کم‌وبیش انتزاعی توضیح داده شد در خصوص مسئله دانش-فناوری‌های شزان این‌گونه قابل ترجمه است: برای بقا در شرایط تازه، از یکسو می‌باید آموزش‌های مناسب در خصوص تحولات پیش رو و جنبه‌های متنوع آن به‌گونه‌ای مستمر به شهروندان ارائه شود. کتابی که در بالا از آن یاد شد، دقیقاً گامی در همین مسیر بوده است. از سوی دیگر، می‌باید با توجه به امکانات موجود در کشور و ارزیابی صحیح مزیت‌های نسبی خود، در بخش‌هایی از موج چهارم توسعه که شانس موفقیتمان در آن‌ها زیادتر است (بازهم به نحو نسبی) سرمایه‌گذاری شود. این سرمایه‌گذاری دو هدف اساسی را دنبال می‌کند: ازدیاد توانایی‌های بومی؛ و بالا بردن توان چانه‌زنی در گفت‌وگو با دیگر کنشگران در عرصه بین‌المللی. پیشتر اشاره شد که بخشی از کوشش برای یافتن راه‌حل مناسب در قبال چالش‌های موج چهارم، ورود در گفت‌وگویی معنادار با دیگر کنشگران است.

ازآنجاکه چالش‌های ناشی از موج چهارم در سطحی جهانی موجودیت کل سیاره را هدف قرار داده است، مشارکتی همگانی برای مواجهه با آن‌ها ضرورت دارد. اما در این عرصه کنشگرانی که از توانایی‌های بیشتری برخوردارند، واجد قدرت چانه‌زنی فزون‌تری خواهند بود. توانایی‌های بیشتر صرفاً محدود به برخورداری از دانش و قابلیت‌های تکنیکی در یک یا چند زمینه ازآنچه با موج چهارم ارتباط دارد نیست، بلکه درگرو داشتن بصیرت‌های کلی‌تر در خصوص چشم‌اندازهای پیش رو و نیز جنبه‌های تجویزی و نرماتیوی که باید برای کاستن از ابعاد خطر و افزودن جنبه‌های مثبت تحولات، اتخاذ شود نیز هست.

در این عرصه واقع‌بینی و پرهیز از بلندپروازی‌های دُن کیشوت وار، یکی از شروط اساسی موفقیت است. نکته دیگر این‌که موج چهارم به نحوی فراگیر بر همه جنبه‌های زندگی اثر می‌گذارد ازاین‌رو برای تعامل با آن می‌باید به‌گونه‌ای تمام‌عیار و همه‌جانبه[۶] آمادگی پیدا کرد. به‌عبارت‌دیگر در این عرصه چنین نیست که گروهی نخبه بتوانند با مشکلات دست‌وپنجه نرم کنند و بقیه جامعه از محصول تلاش‌های آنان بهره‌مند شوند و نیازی به درگیر شدن مستقیم با امور نداشته باشند. در مواجهه با موج چهارم تک‌تک شهروندان می‌باید از آمادگی نسبی، هم از حیث توانایی‌های معرفتی و هم از جهت قابلیت‌های اخلاقی و متعاملانه، و هم از منظر کفایت‌های کارکردی و فناورانه، به نحو هماهنگ و متلائم برخوردار باشند. این مهم تنها در حضور یک نظم سیاسی مردم‌سالارانه امکان تحقق پیدا می‌کند. در چنین نظمی، شهروندی که به‌گونه‌ای مناسب از آگاهی‌های لازم برخوردار شده است، می‌تواند هم در مقیاس شخصی و هم در مقیاس اجتماعی به نحوی آگاهانه و حساب‌شده گام بردارد. مطلب اخیر با جنبه‌ای دیگر نیز ارتباط تام دارد و آن ضرورت در اختیار داشتن دانش-فناوری‌های میانی و واسط است. به‌عبارت‌دیگر نمی‌توان انتظار داشت جامعه از حیث توانایی برای تعامل با محصولات و تبعات دانش-فناوری‌های موج چهارم مهیا شود، بی آن‌که پیشتر ظرفیت‌هایی مربوط به دانش-فناوری‌هایی که جنبه مقدمی نسبت به آن‌ها را دارند احراز کرده باشد. در غیاب این نوع ظرفیت‌سازی بومی، هراندازه که نسبت به واردکردن تازه‌ترین امکانات دانش-فناوری موج چهارم اقدام شود، در زمین بومی ریشه نخواهد گرفت.

۳- حال با توجه به دو پرسش پیشین می‌توان این پرسش را فرا افکند که طرح چه آینده‌ی فناورانه‌ای مطلوب ماست و این آینده چه ویژگی‌هایی دارد. به‌بیان‌دیگر در آینده‌اندیشی مرتبط با فناوری چه آینده‌ی ممکنی، مطلوب است؟ مؤلفه‌های اولاً فناورانه و ثانیاً فرهنگی و اجتماعی این آینده چیست؟

فناوری، چنان‌که در کتابی که ذکر آن گذشت به‌تفصیل توضیح داده‌شده است، از یکسو ابزاری برای پاسخگویی به رفع نیازهای غیرمعرفتی آدمیان است و از سوی دیگر ابزاری است که به آدمیان در تکاپوهای معرفتی‌شان، که علم و معرفت بدان‌ها پاسخ می‌دهند، مدد می‌رساند. ورود هر نوع تکنولوژی جدید به زیست جهان آدمی، همواره به همراه خود ملاحظات اخلاقی، سیاسی، فرهنگی، و اقتصادی تازه‌ای را

مطرح می‌سازد. جهانی که در آن چهارمین موج توسعه دانش-فناوری تأثیرات اساسی خود را آشکار ساخته است، به اعتبار "توان علّی" بسیار گسترده ‌این موج، از این حیث در معرض تحولات بسیار گسترده‌تری قرار دارد. آینده مطلوب برای ما آینده‌ای است که در آن توانایی مواجهه درخور و شایسته با این تحولات گسترده برای شهروندان و نهادها فراهم است.

این توانایی همان‌گونه که در پاسخ به پرسش پیشین توضیح داده شد قابلیت "انطباق‌پذیری" شهروندان و نهادها را به حداکثر مطلوب ارتقاء می‌بخشد. برای دستیابی به چنین آینده‌ای سرمایه‌گذاری حساب‌شده درزمینه کسب توانایی‌های مربوط به دانش فناوری‌های موج چهارم به همراه آموزش‌های صحیح و مناسب و مستمر به شهروندان، در چارچوب نظمی مردم‌سالار که در آن مشارکت همگانی و احترام به اخلاق و قانون و ارزش‌ها و آموزه‌های والای معنوی مورد تأکید قرار دارد، گریزناپذیر است. حذف یا تغییر هر یک از مؤلفه‌هایی که در فهرست بالا به آن اشاره شد توان "انطباق‌پذیری" جامعه را تقلیل خواهد داد و به همان میزان جامعه را از دستیابی به آینده‌ای مطلوب‌تر محروم خواهد ساخت.

۴- آینده‌اندیشی فناوری یا برنامه‌ریزی برای توسعه‌ی تکنولوژي مبتنی بر چند پیش‌فرض است که برخی از آن‌ها دامن‌گیر هر برنامه‌ریزی دیگری در حوزه‌ی فناوری است مثلاً این‌که درمجموع چقدر می‌توان اراده‌ی خود را به فناوری سرایت داد؟ یا این‌که چقدر می‌توان آسیب‌های ناخواسته‌ی فناوری (این غول در بطری!) را شناخت و از آن‌ جلوگیری کرد؟

از سوی دیگر با فرض ِ‌ توانمندی در اعمال اراده‌ی نیک در ساختن فناوری آینده، ‌این خواست در مقابل ِ منافع سودآور افراد و شرکت‌های کلان قرار دارد توضیح این‌که امروزه تجارت‌های مرتبط با حوزه‌ی مسائل جنسی، یا تسلیحات جنگی، مواد مخدر و الکلی و..  از بزرگ‌ترین و سودآورترین حوزه‌های تجاری به‌حساب می‌آیند و این حوزه‌های سودآور حاضر به تن‌ دادن به موازین اخلاقی نیستند و به هر قیمتی بنا دارند که تجارت خود را به‌پیش بکشند یا کارخانجات بزرگ حاضر نیستند سود خود را به خاطر آسیب‌های زیست‌محیطی تعطیل کنند و ازاین‌روی به تعهدات بین‌المللی هم پایبند نمی‌شوند.

با این دو مقدمه این دو پرسش پیش می‌آید که اولاً: برای طرح آینده‌ی فناورانه‌ی آرمانی، خواست‌های نیک تا چه حد می‌توانند جلوی خواست‌های سودآور را بگیرند؟ و ثانیاً: جامعه‌ی ایران تا چه حد می‌تواند برای خود برنامه‌ای مستقل در توسعه‌ی فناوری داشته باشد که آسیب‌های فرهنگی و اجتماعی ِ مناطق دیگر دهکده‌ی جهانی دامن‌گیر آن نباشد.

در پاسخ به پرسش‌های پیشین شما، کم‌وبیش در خصوص پرسش اخیر نیز توضیح داده‌شده است. یکی از خصیصه‌های موج چهارم تحولات علمی-فناوری آن است که برخلاف اعصار گذشته، افراد و جوامع به‌هیچ‌روی نمی‌توانند در انزوای از یکدیگر به کار و فعالیت بپردازند. هم‌اکنون که هنوز موج چهارم فراگیر نشده است، از یکسو اینترنت به‌عنوان ابزاری که بدون آن نمی‌توان در جهان مدرن زیست خود را تقریباً به همگان تحمیل کرده است و از سوی دیگر اغلب کسانی که با این ابزار سروکار دارند می‌دانند که در زمان استفاده از آن گویی در شارع عام و در منظر عمومی سرگرم انجام کارهای خود هستند. یعنی ده‌ها و صدها چشم بر فعالیت‌های شخص در فضای مجازی نظارت دارد. به‌این‌ترتیب در برابر نظمی که دانش-فناوری‌های نو بر فرد و جامعه تحمیل می‌کنند، از یکسو افراد و جوامع می‌باید، چنان‌که اشاره شد، توانایی "انطباق‌پذیری" خود را افزایش دهند، و از سوی دیگر در مشارکتی همگانی مناسب‌ترین راه‌ها را برای استفاده از ظرفیت‌های تازه مورد تأکید قرار دهند. در این خصوص بازهم می‌توان به نمونه‌ها و مواردی اشاره کرد که هم‌اکنون و حتی پیش از فراگیر شدن تمام‌عیار موج چهارم به مورداجرا گذارده شده است. کشورهای اروپایی و نیز آمریکا در مقابله باکسانی که با استفاده از اینترنت به سوءاستفاده جنسی از زنان و کودکان می‌پردازند قوانینی را وضع کرده‌اند که هرچند هنوز تا برقراری شرایط مناسب، راه قابل‌ملاحظه‌ای باید بپیماید، در همین حد محدود نیز آثار درخور توجهی را به بار آورده است.

این نکته را نباید فراموش کرد که تکنولوژی، هراندازه قدرتمند، ابزاری بیش نیست. درنهایت به‌کارگیرندگان تکنولوژی‌ها هستند که مسیر بهره‌گیری از آن را تعیین می‌کنند. به این اعتبار برای مواجهه با روش‌های زیانمند بهره‌گیری از تکنولوژی‌های موج چهارم، یکی از مؤثرترین شیوه‌ها، آموزش صحیح شهروندان در سطوح ملی و بین‌المللی و نیز برپاداشت و به‌کارگیری نهادهایی است که وظیفه پایش فعالیت‌های تکنولوژی در مقیاس‌های گسترده را دنبال می‌کنند.

ارائه پیشنهادهای مناسب برای وضع قوانین مناسب نیز گام مهم دیگری است که می‌توان درزمینه  کاستن از تبعات نامطلوب تکنولوژی‌های موج چهارم و افزایش کاربری مثبت آن‌ها موردتوجه قرارداد. در اینجا توضیحی درباره اصطلاح "قوانین مناسب" خالی از فایده نیست. قوانین حقوقی، هرچند از مضامین اخلاقی عاری نیستند، اما با آموزه‌ها و هنجارهای اخلاقی نیز این‌همانی ندارند. قوانین حقوقی درواقع ابزارهایی هستند برای پاسخگویی به نیازهایی خاص. "قوانین مناسب" آن دسته از این ابزارها به شمار می‌آیند که افراد با رغبت و رضایت به بهره‌گیری از آن‌ها تن دردهند و خود را به رعایت آن‌ها ملزم احساس کنند. یک نمونه درخور توجه در این زمینه قوانین غلیظ و شدیدی است که پس از واقعه ۱۱ سپتامبر و فروریزی برج‌های دوقلو در نیویورک، از سوی کشورهای غربی برای کنترل شهروندان به مورداجرا گذارده شد. ازآنجاکه مسئولان به شهروندان خاطرنشان کرده بودند که همه سخت‌گیری‌های قوانین پیشنهادی صرفاً تعبیه‌هایی است در راستای حفظ جان شهروندان، واکنش عمومی در قابل‌پذیرش این قوانین سنگین، واکنشی عموماً مثبت بود. علت این امر آن بود که شهروندان به‌گونه‌ای کم‌وبیش مستقیم ارتباط میان سختی قوانین و صیانت از جان و مال خود را مشاهده می‌کردند. "قوانین مناسب" در حوزه کنترل ظرفت های منفی فناوری‌های جدید می‌باید بر مبنای چنین رویکردی تنظیم و پیشنهاد شوند.

۵- شما از سویی قائل به تسری ارزش‌ها در ساخت فناوری هستید و از سوی دیگر قائل به فناوری دینی هستید و فناوری دینی را فناوری‌ای می‌دانید که به‌منزله‌ی ابزار به هدف معرفتی دین (یعنی شناخت خداوند) کمک می‌کنند، معیار شناخت یک فناوری دینی را هم این‌گونه معرفی می‌کنید که اگر یک فناوری منجر به بسط جنبه‌های اخلاقی‌ای شوند که با اصول اخلاقی عام و کلی انطباق دارند یا منجر به افزایش اراده نیک و روحیه‌ی امیدوارانه و نیز اهتمام در مسیر کاستن از شر در جامعه و.. شود آن فناوری دینی (یا اخلاقی) است. حال سؤال اینجاست که به نظر شما دین و فرهنگ دینی فعلی کشورمان ایران چه کمکی به آینده‌نگاری فناوری می‌کند؟ و فرهنگ دینی ما چه فرصت‌ها و احتمالاً تهدیدهایی را برای چشم‌انداز جامعه‌ی تکنولوژیک آینده فراهم می‌کند؟

آموزه‌های دینی و فرهنگی که در بستر یک سنت معنوی رشد کرده است، اگر به نحو صحیح و مناسب تفسیر شوند، می‌توانند در مسیر کاستن از خطرات احتمالی فناوری‌های موج چهارم نقش بسیار مؤثری ایفا کنند. یکی از خطراتی که جوامع مختلف و بخصوص جوامعی را که در فضای آکنده از آموزه‌های یک دین تنفس می‌کنند، تهدید می‌کند، خطر روی آوردن به قشری گری و جزم‌اندیشی و اتکای صرف به ظواهر آموزه‌ها و غفلت از مغز و بُن آن‌هاست. فناوری‌ها در موقعیت‌هایی این‌چنین در مظان بهره‌گیری‌های سوء و نادرست قرار دارند. اشکال این قبیل موقعیت‌ها و محیط‌ها آن است که تصمیم‌گیری‌ها در آن نه با اتکا به رویه‌های عقلانی که با انصراف از به‌کارگیری عقل و تکیه به شیوه‌های غیرعقلانی صورت می‌پذیرد. ازآنجاکه تکنولوژی‌ها به‌منزله ابزار، عواملی در مسیر اجرای تصمیمات‌اند، اگر تصمیمات با تکیه به موازین عقلی اتخاذ نشده باشند، احتمال بروز تبعات منفی از رهگذر اجرای آن‌ها بسیار افزایش می‌یابد. و ازآنجاکه تکنولوژی‌های موج چهارم از توان علّی بسیار بالایی برخوردارند، تأثیرات سوء ناشی از کاربرد نادرست آن‌ها، بسیار گسترده خواهد بود.

نکته‌ای که در بالا ذکر شد به توضیح بیشتری نیاز دارد. تصمیم‌گیری، به‌خودی‌خود، امری از سنخ عمل است و بنابراین نفیاً و اثباتاً به عقلانی بودن موصوف نمی‌تواند شد. عقلانیت صرفاً در حوزه استدلال‌ها معنا پیدا می‌کند. آنچه به عمل مربوط است از سنخ اعمال اراده و تغییر است و ارتباطی با دلایل ندارد. اما در حوزه "تصمیم‌گیری" آنچه عقلانی تواند بود فرایندی است که اتخاذ تصمیم منجر می‌شود. به‌عبارت‌دیگر شخص می‌تواند تصمیم خود را پس از طی یک فرایند عقلانی سبک و سنگین کردن دلیل و سنجش آن‌ها با یکدیگر اتخاذ کند و یا آن‌که می‌تواند به هیچ عنایت به این قبیل دلایل و صرفاً با تکیه به علل، تصمیم موردنظر را اتخاذ کند و بدان جامه عمل بپوشاند. به‌عنوان‌مثال اگر دانشجویی در اندیشه سفر به خارج برای ادامه تحصیل است، می‌تواند با بررسی موقعیت دانشگاه‌های مختلف و شرایط محل تحصیل و ارزیابی موقعیت مالی خود و خانواده‌اش، سنجش دیگر شرایط و سبک و سنگین کردن آن‌ها در قیاس با یکدیگر به این نتیجه برسد که رفتن به خارج برایش یک گزینه عقلانی و بهینه است و آنگاه بر مبنای این ارزیابی و سنجش اقدام به عمل می‌کند. از سوی دیگر همین دانشجو می‌تواند رفتن خود را به خارج موکول به شیر یا خط کردن با کمک یک سکه کند و درصورتی‌که سکه گزینه مناسب را به وی نشان داد بر همان مبنا عمل کند.

در جوامعی که به‌واسطه اشاعه تفسیرهای نادرست از آموزه‌های دینی و معنوی نوعی روحیه ظاهرگرایی و قشری گری و جزمیت در میان افراد رواج یافته است، تصمیمات عموماً بی‌عنایت به رویه‌های عقلانی اتخاذ می‌شوند.

در مواجهه با فناوری‌های موج چهارم، شانس بقا و درجه انطباق‌پذیری صرفاً به مدد  بهره‌گیری از رویه‌های عقلانی افزایش می‌یابد. به این اعتبار، در جوامع بافرهنگ دینی، چنان‌که گذشت می‌باید این آموزه را که دین در پرتو عقل به نحو صحیح درک می‌شود، ترویج کرد. این آموزه را می‌توان با اندکی تدبر در قران و کلام معصومین (ع) ردیابی کرد. در فرهنگ شیعی نیز عقل همواره موردتوجه بوده است. اما در قرن بیستم و قرن بیست و یکم این نکته بهتر فهم شده است که عقلی که می‌تواند به بهترین نحو به افراد و جوامع در برابر خطرات تکنولوژی  موج چهارم کمک کند، "عقلانیت نقاد" است. تفصیل این مطلب را باید در نوشته‌های دیگر نگارنده دنبال کنید.

۶- درنهایت چه پیشنهادها و راه‌کارهای عملی و انضمامی و.. ای درباره‌ی توسعه‌ی فناوری در کشورمان دارید؟ نقش شهروندان و حاکمان و روشن‌فکران و اساتید علوم انسانی و مهندسی و… در این راستا چیست؟

پاسخگویی تفصیلی به این پرسش نیازمند یک تألیف مستقل در حد یک کتاب است. گمان نگارنده آن است که با توجه به کلیاتی که در پاسخ به پرسش‌های پیشین بیان شد می‌توان خطوط عام یک پاسخ را به پرسش کنونی ردیابی کرد و به این اعتبار در این مقام حاجتی به تکرار، که بی‌شک ملال‌آور خواهد بود، نیست.

با سپاس از وقتی‌که در اختیار ما قراردادید و با آرزوی به‌روزی اگر سخن یا مطلب دیگری در نظر دارید بفرمایید.

 


 

[۱] Hunter-gatherer

[۲] . post-human

[۳] Homosapien

[۴] . corroborated

[۵] . adaptability

[۶] . holistic

متن شما